top of page
Mountain

სათავგადასავლო გარემოს წარმოქმნის გეოგრაფიული და გეოლოგიური საფუძვლები

თემატიკა 9.1.
მნიშვნელოვანი გეოგრაფიული ობიექტები და მათი ნაწილები

დედამიწის ფორმასა და ზომაზე წარმოდგენების ქრონოლოგია და დედამიწის პარამეტრები

Image by NASA
Image by Louis Maniquet
საკითხი 9.1.1. დედამიწის ფორმა და სიდიდე 
 

პირველი წარმოდგენა დედამიწის ფორმასა და ზომაზე ჯერ კიდევ ძველ საბერძნეთში გაჩნდა. თალესი (VII ს. ჩვ.წ.აღ-მდე), პითაგორა (VI ს. ჩვ.წ.აღ-მდე) და მათი სკოლის მიმდევრები ფიქრობდნენ, რომ სფერო ეს არის ღმერთის მიერ შექმნილი იდეალური ფიგურა, ამიტომ დედამიწაც ასეთი უნდა ყოფილიყო.


მათთან ერთად არისტოტელე (IV ს. ჩვ.წ.აღ-მდე) და მისი მიმდევარნიც დედამიწის სფეროსებურობას ამტკიცებდნენ მთვარის დაბნელებისას აღბეჭდილი დედამიწის რკალით; ცის ვარსკვლავიანი თაღის ცვლილებით მერიდიანის მიმართულებით, მაღლა ასვლისას ჰორიზონტის გაფართოებით, ნავსადგურში შემოსული და გასული გემის ხილვადობის ეფექტით და სხვ.


ერატოსთენემ (III ს. ჩვ. ერამდე) შენიშნა, რომ სიენაში ზაფხულის მზებუდობისას მზე ანათებდა ყველაზე ღრმა ჭის ფსკერსაც კი, ე.ი. იდგა ზენიტში; ალექსანდრიაში კი ამ დროს ზენიტიდან მისი სხივი დახრილი იყო 7 0 12/ კუთხით, რაც მთელი წრეწირის 1/50 ნაწილს შეადგენს. გაზომა მანძილი სიენასა და ალექსანდრიას შორის და გამოიანგარიშა მერიდიანის სიგრძე, რომელიც მისი გაზომვებით იყო 252000 სტადია, რაც ეკვატორის თანამედროვე ზომებისგან მხოლოდ 25 კმ-ით განსხვავდება.

 


1519 – 1522 წლებში პორტუგალიელმა მოგზაურმა ფერნანდო მაგელანმა დედამიწას პირველმა შემოუარა, რითაც პრაქტიკულად დაამტკიცა მისი სფერულობა და ერთიანი მსოფლიო ოკეანის არსებობა. დიდმა გეოგრაფიულმა აღმოჩენებმა განამტკიცა აზრი დედამიწის სფერულობის შესახებ.


 

1543 წელს პოლონელმა მეცნიერმა კოპერნიკმა შექმნა მზის სისტემის ჰელიოცენტრული მოძღვრება, რომლის თანახმადაც მზე სამყაროს ცენტრშია, დედამიწა და სხვა პლანეტები კი მის ირგვლივ მოძრაობენ. მანამდე გაბატონებული იყო გეოცენტრული მოძღვრება, რომლის მიხედვითაც სამყაროს ცენტრში უძრავად მოიაზრებოდა დედამიწა, ხოლო მზე და სხვა პლანეტები მის გარშემო მოზრაობდნენ.

ინგლისელმა მეცნიერმა ი. ნიუტონმა (1643-1727) "ნატურალური ფილოსოფიის მათემატიკურ საწყისებში" წარმოადგინა დედამიწის ფიგურის ელიფსოიდური თეორია, რომელიც მსოფლიო მიზიდულობის კანონს ემყარება.


 

ეს თეორია შემდეგი ფაქტით დადასტურდა: 1672 წელს ქალაქ კაიენაში (გვიანა) საფრანგეთიდან გაიგზავნა ასტრონომი ჟ. როშე. იგი უნდა დაკვირვებოდა მარსის დედამიწისადმი პირისპირ დგომის მომენტს. მან წაიღო საათი, რომლის ქანქარაც წამებს აითვლიდა (ერთი რხევის დროს 1 წმ-ს). კაიენაში საათი ჩამორჩა და როშე იძულებული გახდა ქანქარა დაემოკლებინა; პარიზში დაბრუნებისას საათი წინ წავიდა, ანუ აჩქარდა. ი. ნიუტონმა ეს ფაქტი ახსნა ზომიერი სარტყლიდან ეკვატორისაკენ სიმძიმის ძალის შემცირებით და ცენტრიდანული ძალის გაზრდით, რამაც გამოიწვია ქანქარის რხევის შემცირება.

1 0–იანი რკალის სიგრძის გასაგებად საფრანგეთის მეცნიერებათა აკადემიამ გაგზავნა ორი ექსპედიცია ერთი ჩრდ. პოლუსისკენ _ სკანდინავიაში, მეორე კი _ სამხრეთ ამერიკაში, პერუში. გაზომვებმა ცხადჰყო რომ 1 0 –იანი რკალის სიგრძე პოლუსებისაკენ 111,7 კმ-ია, ხოლო ეკვატორზე 110,6 კმ.

დედამიწის ნამდვილი ფორმა მთლიანად არ შეესაბამება ბრუნვის ელიფსოიდს, ვინაიდან ეს უკანასკნელი თანაბარი ფიგურაა, რომელიც ერთნაირი წიაღის და ერთგვაროვანი აგებულების სხეულის ბრუნვისას წარმოიქმნება. დედამიწის წიაღი კი არაერთგვაროვანი აგებულებისაა.

გერმანელმა მეცნიერმა ი. ლისტინგმა 1873 წელს შემოიტანა ცნება "გეოიდი" („გე“ ნიშნავს დედამიწას, „იდოს“–მსგავსს).

გეოიდი _ ეს არის დედამიწის ფიგურა, შემოსაზღვრული წონასწორობის ზედაპირით, რომელიც ემთხვევა ოკეანის ზედაპირს (სიმშვიდის დროს) და გრძელდება კონტინენტების ქვეშ ისე, რომ მისი სიმძიმის ძალის ხაზი ნებისმიერ წერტილში ამ ზედაპირის პერპენდიკულარულად უნდა იყოს მიმართული. გეოიდის ზედაპირიდან აითვლება კონტინენტებზე რელიეფის სიმაღლე. იგი, როგორც აღვნიშნეთ, არ ემთხვევა ბრუნვითი ელიფსოიდის ზედაპირს და მასთან შედარებით დადაბლებულია ინდოეთის ოკეანეში (59–დან 140 მ–მდე), ხოლო მაქსიმალურად ამაღლებულია ატლანტის ოკეანეში 57 – დან 125 მ–მდე).

 

ფ. კრასოვსკის მიერ 1940-1946 წლებში ჩატარდა სამუშაოები დედამიწის ზომების გამოსათვლელად და დადგინდა რომ გეოიდი ახლოა სამღერძიან ბრუნვის ელიფსოიდთან. დედამიწის ერთი ეკვატორული რადიუსი მეორეზე 213 მ-ით მეტია.

კოსმოსური სურათების ანალიზის შედეგად ასევე დადგინდა, რომ ჩრდილოეთ პოლარული რადიუსი მეტია სამხრეთისაზე 30-100 მ-ით. აქედან გამომდინარე დედამიწას გააჩნია კარდიოიდის ფორმა.

მიღებულია დედამიწის შემდეგი პარამეტრები:

საშუალო ეკვატორული რადიუსი _ 6378,14 კმ
საშუალო პოლარული რადიუსი _ 6356,78 კმ
პოლარული შეკუმშულობა _ 1/298,3 (21,36 კმ)
ეკვატორული შეკუმშულობა _ 1/30000 (213 მ)
მერიდიანის სიგრძე _ 40008,5 კმ.
ეკვატორის სიგრძე _ 40075,7 კმ.
დედამიწის ზედაპირის ფართობი _ 510 მლნ. კმ².

დედამიწის სფეროსებურობას ამტკიცებს კოსმოსიდან გადაღებული სურათებიც. დედამიწის ფორმის და ზომების გეოგრაფიული მნიშვნელობა მრავალი სახისაა. მისი ფორმა განაპირობებს მზის სხივების დაცემის კუთხის სხვადასხვაობას, ცვლილებას ეკვატორიდან პოლუსებისაკენ, მისი ზეგავლენით ყალიბდება მთავარი გეოგრაფიული კანონზომიერება – გეოგრაფიული გარსის კომპონენტების და კომპლექსების ზონალობა.

სფეროსებური ფორმა მინიმალური მოცულობისას განაპირობებს მატერიის მაქსიმალურ მასას. პლანეტის ნივთიერებები განიცდის შეკუმშვას და წიაღში ყალიბდება ცენტრალური ბირთვი და გარსები. გარსების (მათ შორის გეოგრაფიული, ანუ ლანდშაფტური გარსისაც) სფეროსებურობა განაპირობებს სივრცის უსასრულობასა და ერთიანობას. გეოიდის ფორმით აიხსნება დედამიწის მინერალების გადინება სხვადასხვა გარსში და ზონებში, რათა შეიქმნას მაქსიმალური წონასწორობის ფორმა, ეს კი იწვევს დედამიწის ზედაპირზე აზევებისა და დაძირვის პროცესების წარმოშობას, რომელთა შორისაც ძლიერი წყვეტის ზონებია განთავსებული. დედამიწის ბრუნვის სიჩქარის ამჟამინდელი შემცირება იწვევს დედამიწის ფორმის სფეროსადმი მიახლოებას, ამის შედეგად ხდება დედამიწისეული ნივთიერებების გადაადგილება პოლუსებისაკენ და ტექტონიკური მოძრაობების გააქტიურება.      

                         

1c.jpg
Picture 1.jpg
3.jpg
4.jpg
5.jpg
6.jpg
7.jpg
Image by The New York Public Library

საკითხი 9.1.2.

ხმელეთი და წყალი (კონტინენტები და ოკეანეები)

  • დედამიწის ზედაპირზე ხმელეთის და წყლის გადანაწილების პროპორციები

t913898_a_mountain_guide_wearing_a_beach_inflatable_water_saf_7f6de971-d0e3-417b-ab1e-bf86
Image by Ant Rozetsky
საკითხი 9.1.2. ხმელეთი და წყალი (კონტინენტები და ოკეანეები)
 

დედამიწის ზედაპირზე ხმელეთი და წყალი გადანაწილებულია არათანაბრად. ხმელეთის ძირითადი ნაწილი ჩრდილოეთ ნახევარსფეროშია მოქცეული, ხოლო სამხრეთ ნახევარსფერო კი ძირითადად ოკეანურია.

 

ხმელეთი — დედამიწის ზედაპირის მონაკვეთი, რომელიც არ არის დაფარული მსოფლიო ოკეანისა და წყლის სხვა მეგა ობიექტებით.
ნებისმიერი კუნძულისა თუ კონტინენტის ხმელეთის მონაკვეთს, რომელიც წარმოდგენილია მსხვილი წყლის ობიექტებით (მაგალითად: მდინარეებით, ტბებითა და სხვ.) ამ შემთხვევაში, ასეთ მონაკვეთს, მაინც ხმელეთი ეწოდება.

 

დედამიწის საერთო ფართობის 149 მლნ. კმ² ხმელეთზე მოდის, რაც პროცენტული მაჩვენებლით შეადგენს დედამიწის ზედაპირის 21%-ს. დანარჩენი უდიდესი ნაწილი წყალს უკავია.

 

ხმელეთის ვრცელი უბნებია კონტინენტები, რომელთა რიცხვი შეადგენს შვიდს (ევროპა, აზია, აფრიკა, ჩრდილოეთ ამერიკა, სამხრეთ ამერიკა, ანტარქტიდა, ავსტრალია); თუ მას განვიხილავთ ქვეყნის ნაწილებად ექვსს: ევროპა, აზია, აფრიკა, ამერიკა, ანტარქტიკა, ავსტრალია ოკეანეთით.

 

ხმელეთის საშუალო სიმაღლეა 875 მ, ხოლო უმაღლესი წერტილი ევერესტი — 8848 მ.

 

წყალი - ოკეანეებისა და ზღვების მთლიან ზედაპირს, საიდანაც ხმელეთი ოკეანეებისა და კუნძულების სახით ზევით არის ამოზიდული მსოფლიო ოკეანე ეწოდება.
მსოფლიო ოკეანეს დედამიწის ზედაპირის თითქმის ¾ ნაწილი - 361 მლნ კმ2 ანუ 71% უჭირავს.
მსოფლიო ოკენე იყოფა ხუთ ოკეანედ, ესენია: წყნარი, ატლანტის, ინდოეთის, სამხრეთის და არქტიკის. ოკეანეებს შორის საზღვრები კონტინენტების სანაპირო ხაზებთან მკაფიოდ არის გამოსახული, ხოლო საზღვაო საზღვრები კი პირობითად.

1c.jpg
Picture 1.jpg
3.jpg

საკითხი 9.1.3. რელიეფის მნიშვნელოვანი ფორმები (მთა, მთათა სისტემა, ქედი, ზეგანი, ბორცვი, ვაკე,  დაბლობი, ქვაბული და სხვ.)

  • დედამიწის რელიეფის ფორმირების საფუძვლები და მათი კლასიფიკაცია

Image by Devon Janse van Rensburg
Mountain
დედამიწის რელიეფი

რელიეფი ეს არის დედამიწის ზედაპირის უსწორმასწორობათა ერთობლიობა, ანუ ლითოსფეროს ზედაპირის შემადგენელი მაღლობებისა და დაბლობების, მთებისა და ხეობების, ვაკეებისა და სხვა ფორმების თავისთავადობა ან მათი კრებადობა, რომელიც განპირობებულია გეოლოგიური აგებულებით; მეცნიერებას, რომელიც ამ რელიეფს შეისწავლის, „გეომორფოლოგია“ ეწოდება.

დედამიწის აგებულებაში, კერძოდ გეოგრაფიულ გარსში, რელიეფს განსაკუთრებული ადგილი უჭირავს, ვინაიდან წარმოადგენს მისი სხვადასხვა გარსების გამყოფ და, ამავე დროს, ურთიერთდამაკავშირებელ ზედაპირს.

რელიეფი შედგება ფორმებისაგან, ცალკეული უსწორმასწორობებისაგან და ტიპებისაგან (ფორმების კანონზომიერი შეთანხმება). დედამიწის ზედაპირის ნებისმიერი მონაკვეთი შედგება განმეორებადი და ერთმანეთისაგან განსხვავებული რელიეფის ფორმებისაგან, რომელიც, თავის მხრივ, ცალკეული ელემენტებისაგან არის აგებული.

რელიეფის შემადგენელი ფორმები, გარეგანი ნიშნებისა და

განზომილებების მიხედვით, შეიძლება იყოს:

 

1. მარტივი ე.ი. ისეთი ფორმები, რომლებიც ხასიათდება მცირე ზომებით, გააჩნია გეომეტრიულად მეტნაკლებად სწორი მოხაზულობა და შედგება რელიეფის ელემენტების მარტივი კომბინაციისაგან (ბორცვი, ტერასა, ნამდინარევი, ძაბრისებრი ჩადაბლება და სხვ.)

 

2. რთული (ქედი, ქვაბული, მთიანეთი, ზეგანი და სხვ), რომელიც რამდენიმე მარტივი ფორმის კრებადობას წარმოადგენს.

1c.jpg
Active Volcano
ხმელეთის რელიეფი

დედამიწის ხმელეთის რელიეფში თვალნათლივ გამოიყოფა ბაქნური ვაკეები და მთიანი მხარეები; პირველს ხმელეთის 64%, ხოლო მეორეს – 36% უჭირავს.

ბაქნური ვაკე ზედაპირის მოსწორებული უბანია მცირეოდენი ამაღლებებით, რომლებიც ფარებს, ხმელეთის შედარებით მდგრად მონაკვეთებს შეესაბამება.
ვაკე ეწოდება დედამიწის ზედაპირის დიდი მასშტაბის მონაკვეთს, რომლის მეზობელ ადგილთა შორის სხვაობა საერთოდ შეუმჩნეველი, ან ძალიან მცირეა.


ზღვის დონიდან აბსოლუტური მდებარეობის მიხედვით ვაკეზე შეიძლება შემდეგი სიმაღლითი საფეხურები გამოვყოთ:
ზღვის დონეზე დაბლა– ვარდნობები,
0–200 მ–მდე– დაბლობები,
200–500 მ–მდე მაღლობები,
500 მეტრზე მეტი – ზეგნები და პლატოები.


დახრილობის მიხედვით შეიძლება დავყოთ ჰორიზონტულ (დახრა არ აღემატება 10 მ/კმ–ზე), დახრილ (დახრა მეტია 10 მ/კმ–ზე), ჩაზნექილ (დაბლდება პერიფერიებიდან ცენტრისაკენ) და ამოზნექილ (დაბლდება ცენტრიდან პერიფერიებისაკენ) ვაკეებად.

ვაკეები ზედაპირის გარეგანი სახის მიხედვით სხვადასხვა ფორმისაა: ბრტყელი, ბორცვებიანი, საფეხურებრივი და ტალღოვანი (ღელვილი). საყურადღებოა, რომ ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს ძველ ბაქნებს შეესაბამება თანაბარი ან ოდნავ ამაღლებული ზედაპირის მქონე დაბლობები, ხოლო სამხრეთის კონტინენტების უძველეს ბაქნებს რელიეფში საკმაოდ მაღალი ვაკეები და მათ საზღვრებში არსებული მთიანი მასივები წარმოადგენს.

 

ბაქნების აგებულებაში გამორჩეულად მნიშვნელოვანი ადგილი უჭირავს ისეთ სტრუქტურულ ელემენტებს, როგორებიცაა ანტეკლიზები და სინეკლიზები; რელიეფში პირველ მათგანთან დაკავშირებულია ძირითადი წყალგამყოფები, ხოლო მეორესთან მდინარეთა აუზები (მდ.ვოლგის 118 ზემო და დნეპრის შუა წელის აუზები).

სხვადასხვა სახის სტრუქტურული ვაკეების შესაბამის მთავარ მდგენელად მორფოსტრუქტურული ელემენტები ითვლება:


1.აკუმულაციური– პლიოცენ–მეოთხეულის ასაკის ძველი და ახალგაზრდა ბაქნები დანალექი ქანების მძლავრი საფარით, რომელსაც დასავლეთ ციმბირის და კასპიისპირა დაბლობები მიეკუთვნება.

 

2.შრეებრივი –პლიოცენამდელი ასაკის სტრუქტურები მცირე სიმძლავრის დანალექი საფარით. მათ აღმოსავლეთ ევროპის და ჩრდილოეთ ამერიკის ბაქნები შეესაბამება.

3.კერძოდ დენუდაციური – დედამიწის ქერქის დადებითი მოძრაობის ზონის ახალგაზრდა ბაქნების ფარებთანაა დაკავშირებული.

 

4.ფუნდამენტიანი – ძველი ბაქნების ფარებზე განვითარებული ვაკეები, რომელთაც დანალექი საფარი არ გააჩნია.

აკუმულაციური, შრეებრივი, დენუდაციური და ფუნდამენტიანი ვაკეები მიეკუთვნება დაბალ ვაკეებს, რადგან მათი სიმაღლე საშუალოდ 500 მეტრამდეა.


მაღალ ვაკეებს მიეკუთვნება პლატოები და ზეგნები.
პლატო ეწოდება მაღლობ ვაკეს, სწორი, სუსტად ან ძლიერ დანაწევრებული ზედაპირით, რომელზედაც დანალექი ქანების საფარია წარმოდგენილი.


ზეგანი დისლოცირებული ქანებით აგებული ვრცელი, მეტნაკლებად მოსწორებული ზედაპირია. ახალგაზრდა ბაქნების საზღვრებში უმეტესწილად გაბატონებულია რელიეფის და გეოსტრუქტურების პირდაპირი კავშირი –ზედაპირზე ფუნდამენტის გამოსავლებს შეესაბამება რელიეფის მსხვილი დადებითი ფორმა, ხოლო დეპრესიებს– უარყოფითი. ძველი ბაქნების სიღრმითი აგებულება შედარებით რთულია; პერიფერიებში წარმოდგენილია პირდაპირი, ხოლო შიდა ნაწილში სტრუქტურების ინვერსიული გავრცელების უბნებით.

1c.jpg
1c.jpg
1c.jpg
1c.jpg
1c.jpg
Image by Christopher Burns
მთიანი მხარეების რელიეფი

მთიანი მხარე - დედამიწის ზედაპირის ვრცელ რეგიონს , რომელიც ქედებისა და მათი გამყოფი ხეობებისაგან შედგება მთიანი მხარე ეწოდება.

მთა ეწოდება რელიეფის 500 მეტრზე მაღალი შეფარდებითი სიმაღლის მქონე, მეტნაკლებად იზოლირებულ დადებით ფორმას, რომელსაც მკვეთრად გამოკვეთილი ძირი და მწვერვალი გააჩნია.

ქედი - ხაზობრივად ერთი მიმართულებით გადაჭიმულ, ფერდობებით შემოსაზღვრულ და ძირით მჭიდროდ დაკავშირებულ მთათა ერთობლიობას ქედი ეწოდება.

 


მთაგრეხილი - ქედების სისტემას, რომელიც მთიანი მხარის საერთო მიმართულებით ხასიათდება და რომელიც მდგენელ ქედებს შორის არსებული გასწვრივი თუ განივი მდინარეთა ხეობებითაა დანაწევრებული, მთაგრეხილი ეწოდება.

 


მთათა კვანძი კი ორი ან მეტი ქედის, ან მთაგრეხილის გადაკვეთის ოლქს წარმოადგენს.

სიმაღლის მიხედვით გამოიყოფა: დაბალი (500–1000 მ), საშუალო(1000–2000 მ), მაღალი (2000–5000 მ) და უმაღლესი (5000 მ –ზე მეტი) მთები.

დედამიწის ზედაპირზე არსებულ მთათა სიმაღლით მაჩვენებლებს განაპირობებს ტექტონიკური მოძრაობის, კერძოდ, აზევების სიჩქარე, ეგზოგენური პროცესების ინტენსივობა და სიმძიმის ძალის ზეგავლენა, ეს უკანასკნელი ზემოქმედებს არა მარტო გარეგან – ეგზოგენურ, არამედ შინაგან პროცესებზეც. მათ განლაგებაში გარკვეული კანონზომიერება შეიმჩნევა: ყველაზე მაღალი მთები გავრცელებულია კონტინენტების პერიფერიებში, მთიანი რეგიონების შიდა ცენტრალურ ნაწილში და ტროპიკულ განედებზე, სადაც ნალექების რაოდენობის სიმცირის გამო, ეროზიული პროცესები ნაკლებად აქტიურია. ეკვატორზე დენუდაცია ძლიერ ინტენსიურია, მთები მალე იშლება და მათი სიმაღლე სწრაფად იკლებს; არც ზომიერი განედების მთებია ძალიან მაღალი; რაც უფრო ვუახლოვდებით პოლუსებს, მით უფრო მცირდება მათი აბსოლუტური და საშუალო დონეები, რასაც ნალექების, ასევე ტემპერატურული ამპლიტუდის ზრდა და შესაბამისად, მათგან გამოწვეული გამოფიტვის გააქტიურება იწვევს. 

მთები, წარმოშობის მიხედვით შეიძლება იყოს ტექტონიკური, ვულკანური და ეროზიული; ტექტონიკური მთები - ყველაზე გავრცელებული ტექტონიკური მთებია, რომლებიც დედამიწის ქერქის რთული ტექტონიკური მოძრაობებისა და რღვევის შედეგად წარმოიშობა. ტექტონიკურ მთებში გამოიყოფა ახალგაზრდა – ეპიგეოსინკლინური და აღორძინებული – ეპიბაქნური ტიპები. მთელი აღნიშნული სისტემიდან ახალგაზრდა მთების წილად 41%, ხოლო აღორძინებულის– 59% მოდის.

 


ვულკანური მთები - დედამიწის ზედაპირზე მაგმის ამოღვრის და ლავის დაგროვების შედეგად წარმოიქმნება ვულკანური მთები. ისინი ხშირად ცალკეული იზოლირებული სახითაა რელიეფში წარმოდგენილი, მართალია, რაოდენობით ბევრად ჩამორჩება ტექტონიკურ მთებს, მაგრამ მათზე არანაკლები სიმაღლისაა; ჩვენთვის კარგადაა ცნობილი, რომ დედამიწაზე ჰავაის კუნძულების ვულკანური წარმოშობის მთები უმაღლეს კატეგორიას მიეკუთვნება.


ეროზიული მთები - ეროზიული მთების წარმოქმნას განაპირობებს დიდ სიმაღლეზე აზევებული ჰორიზონტული განშრევების სტრუქტურის დანაწევრება ინტენსიური ეროზიული პროცესებით; ისინი სხვა მთებისაგან გამოირჩევა ბრტყელი მწვერვალებითა და ციცაბო ფერდობებით, რომელთა ძირშიც გამოფიტვის პროდუქტების შლეიფია განფენილი. ეროზიული მთების ტიპური მაგალითები აფრიკაში გვხვდება.

 

მთიანი მხარეების რელიეფი გამოირჩევა ვერტიკალური და ჰორიზონტული დანაწევრების გარკვეული კანონზომიერებით; არსებობს ჰორიზონტული დანაწევრების შემდეგი სახეები: რადიალური, გისოსისებრი, ვირგაციული, კულისისებრი და ფრთისებური.

ყველა მთა სხვადასხვა ფორმისაა, თუმცა მთებს აქვთ სამი საერთო რამ:
მწვერვალი - მთის უმაღლესი წერტილი;
ძირი - ადგილი სადაც მთა იწყება;
კალთები - მთის მწვერვალიდან მთის ძირამდე დაშვებული ფერდობები.

 

მთები სამი სახისაა:


მაღალი (ალპური მთები),
საშუალო,
დაბალი. 


მაღალ მთებს ვიწრო და წაწვეტებული მწვერვალები აქვთ; ასეთ მთებში იშვიათად ვხვებით მცენარეებს და ცხოველებს.
საშუალო და დაბალი სიმაღლის მთებს მომრგვალებული მწვერვალები აქვთ; ასეთ მთებში მცენარეებიც ხარობენ და ცხოველებიც ბინადრობენ; მიზეზი, ნიადაგის ნაყოფიერებაა.

ასაკისა და რელიეფის ხასიათის მიხედვითვმთები შეიძლება იყოს: ახალგაზრდა (ნაოჭა) და ძველი (ლოდა).
ახალგაზრდა - ნაოჭა მთებია: კავკასიონი, აჰიმალაი, კორდილიერები, ანდები და სხვ.
ძველი ლოდა მთებიდან აღსანიშნავია - ტიანშანი.
არსებობს ვულკანური წარმოშობის მთებიც, მაგ. მყინვარწვერი.

ზოგან ერთი მთა გვხვდება - ცალკე მდგომი, ზოგან ორი ან მეტი ერთად დგას.


მთის ქედები - არსებობენ ისეთი მთებიც, სადაც ძალიან ბევრი მთა ერთმანეთის გვერდიგვერდ დგას ისინი ერთმანეთზე გადაჯაჭვულები არიან. ასეთ მთებს მთის ქედები ეწოდებათ. მაგ. საქართველოში მთების ქედს, კავკასიონის მთები ეწოდება. ყველაზე ცნობილი, კი ალპებია ევროპაში. მსოფლიოში უდიდესი მთა ევერესტია, რომელიც ტიბეტში მდებარეობს. მთის სიმაღლე ზღვის დონიდან იზომება; ევერესტის სიმაღლე ზღვის დონოდან 8,848 მეტრია.

ქედები მკაფიოდაა გამოხატული მსოფლიო ოკეანის ფსკერზეც. მათ შუა ოკეანურ ქედებსაც უწოდებენ და ისინი ათასობით კილომეტრზე ვრცელდებიან.

აბსოლუტური და შეფარდებითი სიმაღლე.

ადგილის სიმაღლეს ზღვის დონიდან აბსოლუტური სიმაღლე ეწოდება.
შეფარდებითი სიმაღლე კი ხმელეთის ზედაპირის ორ ადგილს შორის (მაგ. მთის წვერიდან ძირამდე) სიმაღლეთა სხვაობაა.

1c.jpg
1c.jpg
1c.jpg
1c.jpg
1c.jpg
Image by The New York Public Library

საკითხი 9.1.4.  ჰიდროსფეროს შემადგენელი ნაწილები და მათი გამოყენება

  • (ჰიდროსფეროს განმარტება და კლასიფიკაცია: მსოფლიო ოკეანე, სანაპირო ზღვები, შიდა ზღვები, უბე, ყურე, ფიორდი, ლაგუნა, ლიმანი, სრუტე, კუნძული, ნახევარკუნძული)

Image by Jong Marshes
Micellar Water
ჰიდროსფეროს სტრუქტურა და მნიშვნელობა, “ჰიდროსფერო-ატმოსფერო“-ს ერთიანი სისტემა.

ჰიდროსფერო ეს არის დედამიწის წყლის გარსი, რომელიც მოიცავს ბუნებრივ წყლებს, რომლებიც წარმოდგენილია როგორც თხევადი, ისე მყარი და აიროვანი (ორთქლის) სახით. ჰიდროსფეროს ცნება პირველად მე-19 საუკუნეში შემოიღო ზიუსმა. ჰიდროსფერო ერთიანი მთლიანი სისტემაა და მოიცავს ყველა იმ წყალს რომელიც მონაწილეობს ნივთიერებათა გლობალურ წრებრუნვაში, მათ შორის დედამიწის ქერქის ზედა ნაწილში არსებულ მიწისქვეშა წყლებს, ატმოსფერულ ტენს და ცოცხალ ორგანიზმებში არსებულ წყალს.

ჰიდროსფროს - დედამიწის წყლის გარსს ორ დიდ ნაწილად ყოფენ: - მსოფლიო ოკეანისა და ზღვის წყლები - ხმელეთის წყლები (მდინარეები, ტბები, ჭაობები, მყინვარები, მიწისქვეშა წყლები, ატმოსფერული ორთქლი, თოვლის საფარი, გრუნტის ყინულებში დაცული წყლები, წყალსაცავები).
 

მსოფლიო ოკეანეს ფართობითაც და მოცულობითაც ყველაზე დიდი ადგილი უჭირავს ჰიდროსფეროში და დედამიწის ზედაპირზე, მასში გაერთიანებულია ოკეანეები, ზღვები, ყურეები და სრუტეები.

ბაბილონელებისა და ეგვიპტელების წარმოდგენით “ოკეეან” ანუ დიდი მდინარე გარს ერტყა ხმელეთის დისკოს. საკუთრივ ოკეანე ეს არის მსოფლიო ოკეანის ნაწილი, რომელიც მოთავსებულია კონტინენტებს შორის.

ჰიდროსფეროს როგორც წყლის გარსს, უდიდესი მნიშვნელობა აქვს ლითოსფეროს, ატმოსფეროს და ბიოსფეროში მიმდინარე პროცესებში.

მსოფლიო ოკეანე მზის სითბური ენრგიის მიმღები ძირითადი წყაროა. ამიტომაც არის რომ სამხრეთის განედების ზღვებისა და ოკეანეების სანაპიროები რბილი კლიმატური პირობებით ხასიათდება, ვიდრე სანაპირო ზონისაგან დაშორებული ადგილები. ზღვის თბილი და ცივი დინებები შესამჩნევ გავლენას ახდენენ კლიმატურ პირობებზე. მაგ. ატლანტის ოკეანის თბილი დინება გავლენას ახდენს ევროპის კლიმატზე. მსოფლიო ოკეანიდან და დედამიწის ზედაპირიდან აორთქლებული წყლის მასა ადის ატმოსფეროში, იწვევს მის გატენიანებას და კონდენსაციის შემდეგ ატმოსფრული ნალექების შედეგად მოდის დედამიწის ზედაპირზე. ჰაერის ცირკულაცია ხელს უწყობს ნალექების განაწილებას კონტინენტებზე. ხმელეთზე მოსული ატმოსფერული ნალექები წარმოქმნის მდინარეებს, რომლებიც მიედინება დედამიწის ზედაპირის დახრილობის მიხედვით.

მიმდინარე წყლები რეცხავს დედამიწის ზედაპირს (ეროზია), თან მოაქვს გადარეცხვის პროდუქტები, შლის მთის ქანებს და გადააქვს მყარი მასალა დადაბლებულ ადგილებში, ლექავს და ავსებს მას (აკუმულაცია). მასალის ნაწილი კი ჩააქვს წყალსატევებში. მოსული ატმოსფერული ნალექების ნაწილი და მდინარეული ჩამონადენი გროვდება ჩადაბლებულ ადგილებში და წარმოიშობა ტბები, ნაწილი კი ჩაიჟონება ნიადგებში და წარმოიშობა ნიადაგისა და გრუნტის წყლები.

ზოგიერთი ტბის სიდიდე ისეთ ზომებს აღწევს რომ მას ზღვასაც კი უწოდებენ, მაგალითად კასპიის, არალის და ა.შ. ტბები ბუნებვრივად არეგულირებენ მისგან გამოსული მდინარეთა წყლიანობის რეჟიმს.

გრუნტში მიწისქვეშა წყლები ხსნის სხვადასხვა სახის მარილებს, რომელიც გამოაქვს დედამიწის ზედაპირზე წყაროების სახით.
წყალი აუცილებელია ცოცხალი ორგანიზმების ფუნქციონირებისათვის.

ჰიდროსფეროში მიმდინარე პროცესებზეა დამოკიდებული წყალში არსებული ცოცხალი ორგანიზმების მრავალფეროვნება. ადამიანის ცხოვრება და საქმიანობა მჭიდროთა დაკავშირებული ჰიდროსფეროსთან. სწორედ წყლის რესურსებითა და წყალსამეურნეო ღონისძიებების გატარებით ხდება წყლის, როგორც ადამინის სიცოცხლისათვის აუცილებელი კომპონენტის გამოყენება.

1c.jpg
Image by The New York Public Library
მსოფლიო ოკეანე
ocean.jpg

ოკეანეებისა და ზღვების მთლიან ზედაპირს, საიდანაც ხმელეთი ოკეანეებისა და კუნძულების სახით ზევით არის ამოზიდული მსოფლიო ოკეანე ეწოდება.

კაცობრიობის განვითარებამ, დიდმა გეოგრაფიულმა აღმოჩენებმა, ნაოსნობის განვითარებამ და ოკეანეების ბუნებრივი პირობების შესწავლამ საზოგადოება მიიყვანა იმ დასკვნამდე რომ აუცილებელია მსოფლიო ოკეანის ცალკეულ ნაწილებად დაყოფა, რომელიც მოახდინეს შემდეგი ძირითადი ნიშნებით: კონტინენტებისა და კუნძულთა არქიპელაგების სანაპიროების კონფიგურაციით, ოკეანეების ფსკერის რელიეფით, დინებებისა და ატმოსფერული ცირკულაციური სისტემებით, წყლის ტემპერატურის განაწილებით და სხვა.

მსოფლიო ოკენე იყოფა ხუთ ოკეანედ, ესენია: წყნარი, ატლანტის, ინდოეთის, სამხრეთის და არქტიკის ოკეანეებს შორის საზღვრები კონტინენტების სანაპირო ხაზებთან მკაფიოდ არის გამოსახული, ხოლო საზღვაო საზღვრები კი პირობითად.

 

ზღვა ეს არის ოკეანის წყლის ნაწილი, რომელიც მცირედ ან დიდად არის ხმელელეთში შეჭრილი და ოკეანეების წყლის რეჟიმისაგან განსხვავებული საკუთარი რეჟიმი ახასიათებს, ზღვების კლასიფიკაცია ხდება მრავალი ნიშნის მიხედვით ხმელთის მიმართ (გეოგრაფიული) მდებარეობის, წყლის ტემპერატურის, სიღრმის, მარილიანობის და ა.შ.

ხმელეთის მიმართ (გეოგრაფიული) მდებარეობის მიხედვით ზღვები იყოფა:


სანაპირო ზღვები – კონტინენტის სიღრმეში მცირედ არის შეჭრილნი და არსებითად ოკეანეებს ესაზღვრება, ოკეანეებიდან სანაპირო ზღვები კუნძულებითა და ზოგჯერ ნახევარკუნძულებით არის გამოყოფილი. ასეთი ზღვები სხვა ზღვებთან შედარებით მჭიდროდ უკავშირდება ოკეანეთა წყლების ჰიდროლოგიურ რეჟიმს. სანაპირო ზღვებში მცირე რაოდენობით არის კუნძულები. ისინი ნაკლებად დანაწევრებულია. სანაპირო ზღვების ტიპს მიეკუთვნება კარის, ლაპტევების, ბერინგის, ბარეცის, ჩუკოტკის, აღმ. ციმბირის და სხვ).
 

შიდა ზღვები - ჩვეულებრივად ხმელეთში ღრმად იჭრებიან და ოკეანეებს ვიწრო სრუტებით უერთებიან, რომლებიც არ იძლევიან ფართო წყლის გაცვლის საშუალებას ოკეანეებსა და ზღვებს შორის. ისინი ძლიერ დანაწევრებულები არიან კუნძულებიათა და ნახევარკუნძულებით. (მაგ. ხმელთაშუაზღვა) შიდა ზღვების ნაწილი ძალზე ღრმად იჭრება რომელიმე კონტინენტში და ის რომელიმე ზღვასთან არის შეერთებული სრუტით. ( ბალტიის, შავი, აზოვის, თეთრი ზღვები) ასეთი ზღვები განსაკუთრებული ჰიდროლოგიური რეჟიმით ხასიათდებიან.

 

 

ოკეანეები და ზღვები ხმელთის სანაპირო ზოლში ქმნის სხვადასახვა სხვადსხვა ფორმებს, როგორიცაა ყურეები, უბეები, ფიორდები და სხვა.

 

ყურე - ოკეანისა და ზღვის ნაწილს, რომელიც შეჭრილია ხმელეთში და სიგანითა და სიღრმით თანდათანობით მცირდება ყურე ეწოდება. მისი საზღვრის გატარება ოკეანესთან ან ზღვასთან ძალზე პირობითია. ზოგჯერ ყურის საზღვრად ოკეანესთან ორ მოსაზღვრე კონცხს ან პირობითად სიღრმის რომელიმე იზობათის ხაზს იღებენ.

სხვადსახვა ფორმის მიხედვით ყურეებს აქვს სხვადსახა სახელწოდება უბე, ფიორდი, ლაგუნა და სრუტე.

უბე ეს არის შედარებით პატარა ხმელეთში ღრმად შეწრილი ყურე, იგი დაცულია ზღვის ძირითად ნაწილზე ჩამოყალიბებული ძლიერი ტალღებისაგან ამის გამო მას ხშირად იყენებენ ნავსადგურების მოსაწყობად. ფორმის მიხედვით უბე შეიძლება იყოს მრგვალი (ბისკაის, გვინეის) ძაბრისებური (დვინის), წაგრძელებული (კალიფორნიის), დატოტვილი (სიდნეის) და სხვა. ზოგჯერ უბეები სიდიდით ზოგიერთ ზღვას აღემატება, ასეთებია მაგალიტად ბისკაის, ჰუძონის, მექსიკის უბეები.

 

 

ფიორდი - ვიწრო და გრძელ ყურეებს, რომელთა წარმოშობა დაკავშირებულია მყინვარების მოქმედებსათან ფიორდი ეწოდება. ფიორდი სამი მხრიდან მაღალი შვეული კალთებით არის შემოსაზღვრული, მაგალითად კოლოის უბე, ფიორდები განსაკუთრებით ბევრია ნორვეგიის სანაპიროსთან.

 

ლაგუნა ეს არის ოკეანისა ან ზღვის წყალმარჩხი ნაწილი რომელიც მისგან გამოყოფილია ქვიშით აგებული სანაპირო ბარიერით და მასთან შეერთებულია ვიწრო სრუტეებით, ამის გამო მას ზღვასთან შეზღუდული წყალცვლა აქვს და თავისებური ფლორითა და ფაუნით გამოირჩევა.

 

ლიმანი კი არის ზღვიდან ქვიშის ცელით ან წყალმარჩხი ზონით გამოყოფილი უბე რომელიც ამავე დროს მდინარის შესართავის გაფართოებული და წყლით დატბორილი ნაწილია. მის ჰიდროლოგიურ მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს ის მდინარე, რომელიც მასში ჩაედინება.

 

 

სრუტე - ხმელეთის ორ ნაწილს შორის მდებარე ოკეანის ან ზღვის შემაერთებელ წყლის ვიწრო ნაწილს სრუტე ეწოდება. მაგ. ბერინგი, გიბრალტარი და სხვა. მსოფლიოში სიგრძით უდიდესია მოზამბიკის სრუტე (1760 კმ), სიგანით კი დრეიკის (1120 კმ).

უმთავრესი ზღვები, ყურეები (უბეები), სრუტეები, კუნძულები და

 

ნეხევარკუნძულები:

მსოფლიოს ერთიანი ოკეანე, როგორც აღვნიშნეთ, იყოფა ოთხ ოკეანედ, რომელშიც გამოყოფენ ზღვებს, ყურეებს, სრუტეებს.
ოკეანეების მიხედვით გამოყოფენ შემდეგ ზღვებს.


წყნარ ოკეანეში: ბერინგის, ოხოტის, იაპონიის, ყვითელი, აღმოსსავლეთ ჩინეთის, ფილიპინების (მსოფლიოში უდიდესი) სამხრეთ ჩინეთის, ცელების (უღრმესი), ბანდია, არაფურის, მარჯნის, ტასმანის. ეს ზღვები განლაგებული არიან ოკეანის დასავლეთ ნაწილში, აღმოსავლეთ ნაწილში ამერიკის სანაპიროს გასწვრივ არცერთი ზღვა არ არის.

 

ატლანტის ოკეანეში: დასავლეთ ნაწილში - კარიბის (ამერიკის ხმელთაშუა ზღვა), სარგასის ( მას სუნაპირო ზღვას უწოდებენ. იგი მდიდარია წყალმცენარე სარგასით და ზღვამ სახელიც აქედან მიიღო). აღმოსავლეთში - ჩრდილოეთის, ბალტიის, ხმელთაშუა (რომელიც

 

შედგება: ლიგურიის, ტირენის, ადრიატიკის, იონის, ეგეოსის, კიპრის ზღვებისგან), მარმარილოს, შავი და აზოვის ზღვები.
ინდოეთის ოკეანეში: წითელი (მსოფლიოში ყველაზე მლაშე), არაბეთისა და ანდამანის.


ჩრდილოეთ ყინულოვან ოკეანეში: ნორვეგიის, ბარენცის, თეთრი, კარის, ლაპტევების, აღმოსავლეთ ციმბირის, ჩუკოტკის, ბოფორტის და გრენლანდიის. მათი უმეტესობა შელფური-თხელი ზღვებია.

მიუხედავად იმისა, რომ ოკეანეებთნ დამაკავშირებელი სრუტეები არ გააჩნიათ, სიდიდის გამო ზღვებადაა მიჩნეული კასპიისა და არიალის ზღვები.

 

ყურეები (უბეები):
წყნარ ოკეანეში - ალასკის, კალიფორნიის ;
ატლანტის ოკეანეში - მექსიკის, ფანდის, ბისკაის, გვინეის, რიგის, ფინეთის, ბოტნის ; ინდოეთის ოკეანეში - ბენგალის, ომანის, სპარსეთის, კარპენტარიის, ავსტრალიის;
ჩრდილოეთ ყინულოვან ოკეანეში - ჰუძონის, ბაფინის, ობის, ენისეის, ოლენეკის და სხვ.

სრუტეები: თითქმის ყველა სრუტეს დიდი საზღვაო-სატრანსპორტო და სტრატეგიული მნიშვნელობა გააჩნია.

 

ბერინგის - აკავშირებს ჩრდილოეთის ყინულოვან და წყნარ ოკეანეებს, ხოლო აზიას გამოყოფს ამერიკისგა;
დრეიკისა და მაგელანის - აერთებს წყნარსა და ატლანტის ოკეანეებს და გამოყოფს სამხრეთ ამერიკას ანტრაქტიდისგან და კუნძულ ცეცხლოვანი მიწისგან;


მალაკის, ზონდისა და სინგაპურის სრუტეები აკავშირებენ წყნარსა და ინდოეთის ოკეანეებს;


გიბრალტარის - ატლანტის ოკეანეს აკავშირებს ხმელთაშუა ზღვასთან, ევროპას გამოყოფს აფრიკისგან;


ხმელთშუა ზღვა დაკავშირებულია მარმარილოს ზღვასთან დარდანელის სრუტით;


მარმარილოს ზღვა შავ ზღვასთან - ბოსფორის სრუტით;
შავი ზღვა აზოვის ზღვასთან ქერჩის სრუტით.


ბაბ-ელ- მანდების სრუტე წითელ ზღვას აერთებს ინდოეთის ოკეანესთან, აფრიკას გამოყოფს არაბეთისგა (აზიისგან).
ლა-მანში და პა-დე-კალე გამოყოფს ევროპის კონტინენტს დიდი ბრიტანეთისგან.

კუნძულები - კონტინენტებთან შედარებით მცირე ფართობიან, ირგვლივ წყლით შემოფარგლულ ხმელეთს კუნძული ეწოდება. წარმოშობის მიხედვით კუნძული არსებობს: კონტინენტური (კონტინენტისგან გამონაყოფი), ოკეანური (ვულკანური, ბიოგენური), მდინარეული და სხვ. გავრცელების მიხედვით არჩევენ ცალკეულ კუნძულებსა და ჯგუფურს. ამ უკანასკნელს არქიპელაგი ექოდება. კუნძულებს უკავია მსოფლიო ხმელეთის ფართობის დაახლოებით 10% ანუ 15 მილიონი კვ.

 

უმთავრესი კუნძულებია:


გრენლანდია (ყველაზე დიდი - 2,1 მლნ კვ), ახალი გვინეა, ბორნეო, მადაგასკარი, ბაფინის მიჭა, სუმატრა, დიდი ბრიტანეთი, ხონსიუ, ვიქტორია, ახალი ზელანდია, იავა, კუბა, ნიუფადლენდი, ისლანდია, ახალი მიწა, ჩრდილოეთის მიწა, ახალციმბირის კუნძულება, სახალინი და სხვ.

 

 

ნახევარკუნძულები - ხმელეთის ნაკვეთს, რომელიც სამი მხრიდან წყლით არის სემოსაზღვრული, ხოლო მეოთხედი ხმელეთთანაა დაკავშირებული, ნახევარკუნძული ეწოდება.


უმთვრესი ნახევარკუნძულებია:


ევრაზიაში: არაბეთის ( ყველაზე დიდი მსოფლიოში), ინდოსტანის, ინდოჩინეთის, პირენეს, აპენინის, ბალკანეთის, სკანდინავიის, ყირიმის, კოლის, ტაიმირის, ჩუკოტკის, კამჩტკის და სხვ. აფრიკაში: სომალის;
ამერიკაში: ალასკის, ლაბრადორის, იუკატანის, ფლორიდის,

 

კალიფორნიის;
ავსტრალიაში: არმენლენდის, იორკის და სხვ.

ocean2.gif
black sea.jpg
ocean 3.jpg
liman.jpg
lagoon.jpg
strute.jpg
island.jpg
1c.jpg
1c.jpg

საკითხი 9.1.5. მსოფლიო ოკეანის წყლის ფიზიკურ-ქიმიური თვისებები, ტემპერატურული რეჟიმი

  • მსოფლიო ოკეანის წყლის ფიზიკურ-ქიმიური თვისებების მთვარი მახასიათებლები, მათი გამომწვევი მიზეზები და კლასიფიკაცია

Image by Jong Marshes
Micellar Water
ოკეანის წყლის ფიზიკურ-ქიმიური თვისებები, ტემპერატურული რეჟიმი

 

მარილიანობა - ზღვის წყალი ხმელეთის წყლებისაგან მთელი რიგი თვისებებით განსხვადება. ზღვის წყალს აქვს მწარე მარილიანი გემო, დიდი ხვედრითი წონა რაც განპირობებულია მასში გახსნილ მინერალურ ნივთიერებათა თვისებებით. ზღვის წყლის საშუალო მარილიანობა პრომილეა, რაც იმას ნიშნავს რომ ერთი ლიტრა ზღვის წყალი შეიცავს 35 გრამ მარილს. მსოფლიო ოკეანის სხვადასხვა 74 რაიონში მარილიანობა შეიძლება მეტი ან ნაკლები იყოს, რაც დამოკიდებულია ჰიდროლოგიურ რეჟიმზე და კლიმატურ პირობებზე. ზღვის წყალში დაახლოებით 60 მდე ნივთიერებაა გახსნილი, მათ შორის ყველაზე მეტია ქლორიანი მარილები
(88%), შემდეგ მოდის სულფატები, კარბონატები და ა.შ.. ზღვის წყალში ბევრია ასევე მიკროელემენტები და ბიოგენური ნივთიერებები.

 

ტემპერატურა - მსოფლიო ოკეანის გათბობის ძირითად წყაროს მზის პირდაპირი და გაფანტული რადიაცია წარმოადგენს. მზის სითბური ენერგიის ნაწილი წყლის ზედაპირიდან აირეკლება, ნაწილი წყლის მიერ შთაინთქმება, ნაწილი კი ატმოსფეროში გამოსხივდება. მზის სხივური ენერგია წყალში დიდ სიღრმეზე არ იჭრება, რადგან სხივური ენერგიის მნიშვენლოვან ნაწილს წყლის ზედაპირული ფენები შთანთქავს. წყლის თბოგამტარობა ძალზე მცირეა, ამიტომ სითბოს გადაცემა სიღმეში ნელა მიმდინარეობს. ოკეანის წყალი წარმოადგენს გარემოს, რომელიც სიმკვრივის ტემპერატურისა და მარილიანობის მიხედვით სხვადასხვა ფენისაგან შედეგება. (სტრატიფიკაცია). თუ წყლის ზედა ფენა უფრო მკვრივია ქვედა ფენასთან შედარებით, მაშინ მაღალი სიმკვრივის წყლის ზედა ფენა ქვევით ჩაეშვება და მის ადგილზე ქვევიდან ზევით ამოვა უფრო ნაკლებად მკვრივი წყალი. ტემპერატურის რყევადობა დღეღამის განმავლობაში 20-25 მეტრის სიღრმეში მერყეობს, ხოლო წლიურად 300-400 მეტრის სიღრმეში. ოკეანის წყლის ზედაპირზე ყველაზე მაღალი ტემპერატურა ეკვატორულ ზონაშია, აქედან პოლუსებისაკენ წყლის ზედაპირული ტემპერატურა ეცემა. აღნიშნული კანონზომიერება ხშირად ირღვევა დინებებისა და ქარების ზეგავლენის შედეგად. ზღვის წყალი ძირითადად მომწვანო-მოლურჯო ფერისაა. მის ფერს განაპირობებს მარილიანობა და მასში ორგანული და არაორგანული ნივთიერებების არსებობა. მაგალითად ყვითელი ზღვა ფერადდდება მასში ჩამდინარე თიხის ნაწილაკებით, რომელიც მასში ჩააქვს მდინარე ხუანხეს. მის ფერზე გავლენას ახდენს ასევე მოღრუბლულობა, ქარები და ღელვა. ქვაბულის, წყლის ტემპერატურის, მარილიანობის, გახსნილი გაზების შემცველობის, განათებისა და წნევის მიხედვით ოკეანეში შეიეძლება გამოვყოთ: შელფური ფენა (200 მ სიღრმემდე), ბათიალური ფენა (200-1500 მ), აბისალური არე (1500-3000 მ) და ჰიპერაბისალური (3000 მეტრზე ღრმა).

1c.jpg
Image by The New York Public Library

საკითხი 9.1.6. წყლის მოძრაობა ოკეანეში

  • ტალღა, მიმოქცევა, წყლის მასები და დინებები. სანაპირო ხაზის დანაწევრება

Image by Jong Marshes
Micellar Water
ლის მოძრაობა ოკეანეში
 

ზღვის წყალი განუწყვეტლივ მოძრაობაშია, როგორც ზედაპირზე ისე სიღრღრმეშიც. წყლის ნაწილაკები ასრულებენ როგორც რხევით (ღელვა) ისე წინსვლით (დინება) მოძრაობას. ღელვა – ოკეანეში ტალღების მოძრაობის ერთ-ერთი სახეობაა. ეს არის ზღვის ზედაპირზე ქარის ზემოქმედებით გამოწვეული ტალღები. ღელვის გარდა ოკეანეებსა და ზღვებში არსებობს ტალღების სხვა სახეებიც: მიმოქცევის, სეიშების, შიდა და სხვ.

ნებისმიერი ტალღური მოძრაობა წარმოადგენს წყლის მასის დეფორმაციას გარეშე ძალების ზემოქმედებით. ტალღას ოთხი ძირითადი ელემენტი ახასიათებს:ტალღის სიგრძე, სიმაღლე, პერიოდი და სიჩქარე.


ტალღის სიმაღლე საშუალოდ 5 მეტრს არ აღემატება ტალღები იყოფა გრძელ და მოკლე ტალღებად. გრძელია ტალღა, რომლის სიგრძე მნიშვნელოვნად აღემატება ადგილის სიღრმეს. ასეთია მაგალითად, მოქცევის ტალღები, რომელთა სიგრძე ასეული და ზოგჯერ ათასეული კილომეტრით განისაზღვრება. მოკლე ტალღას მიეკუთვნება ქარის ტალღები, რომელთა ზომაც რამდენიმე ათეული ან ასეული მეტრია. ტალღის ერთ-ერთი სახეა ლივლივის ტალღები, რომლებიც გრძელდება ქარის ჩადგომის შემდეგაც, რომელმაც ქარისმიერი ღელვა გამოიწვია.

წყალქვეშა მიწისძვრების ან ვულკანების ამოფრქვევის შედეგად წარმოიქმნება სეისმური ტალღები – ცუნამი, რომლებსაც დიდი დამანგრველი ძალა გააჩნია. წყლის მთელი სიღრმე ფსკერიდან ზედაპირამდე მოდის მოძრაობაში. ნაპირთან, სადაც ტალღა გამოაღწევს შელფზე და ხმელეთზე, ადგილი აქვს ტალღის ძლიერ დეფორმაციას, იზრდება მისი სიმაღლე და ტალღა ხმელეთზე გადაგორდება უზარმაზარი გორგალის სახით. ზღვაზე გარეშე ძალების ზემოქმედება იწვევს არა მხოლოდ წყლის ზედაპირის, არამედ წყლის სიღრმული ფენების მოძრაობასაც.

 

მიმოქცევა ეს არის წყლის დონეთა პერიოდული რყევა, რომელიც დაკავშირებულია დედამიწამთვარე-მზეს სისტემის ურთიერთქმედების ძალებთან.

 

ეს მოვლენა ყველაზე კარგად ჩანს ნაპირებთან პერიოდული რყევებით, როდესაც ხან მოქცევას – წყლის დონის მატებას აქვს ადგილი, ხან – მიქცევას – წყლის დონის კლებას. ამ დონეებს შორის სხვაობას ეწოდება მიმოქცევის სიდიდე. მიქცევა და მოქცევა დამოკიდებულია ასევე გეოგრაფიულ განედზე, წყლის სიღრმეზე სანაპიროს კონფიგურაციაზე და სხვა. ისინი დამახასიათებელნი არიან ასევე ყურეებში და მდინარეებში, სადაც მათი სიდიდე და გავრცელების სიშორე დამოკიდებულია მდინარის დახრილობაზე, სიღმეზე და სიჩქარეზე. მაგ . მდ ამაზონზე მოქცევები შეინიშნება შესართავიდან 1400 კმ-ზე, წმინდა ლავრენტიზე 700 კმ-ზე და ა.შ; მათი ენერგია უზრმაზარია.

ტალღების, დინებების, მიქცევა-მოქცევის საშუალებით მსოფლიო ოკეანეში ხდება ინტენსიური წყალცვლა. ოკეანეებს შორის წყალთა ცვლისატვის განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს სიღრმის წყლების ზევით ამოსვლას და ზედაპირული წყლების ქვევით ჩასვლას ე. წ. კონვექციურ მოვლენებს. ზღვის დინებებს წარმოშობის ადგილიდან წყლის უდიდესი მასები მიაქვს შორულ ადგილებში. ისინი უდიდეს გავლენას ახდენენ კლიმატზე.

1c.jpg
Image by The New York Public Library
წყლის მასები და დინებები
 

წყლის დიდ მოცულობებს რომლებიც წარმოიქმნებიან მსოფლიო ოკეანის გარკვეულ უბნებში და ერთმანეთისაგან განსხვავდებიან გარკვეული თვისებით წყლის მასები ეწოდება. განასხვავებენ ეკვატორულ, ტროპიკულ, ზომიერ და პოლარულ წყლის მასებს. წყლის მასები ერთი ტერიტორიიდან მეორისაკენ დინების საშუალებით გადაინაცვლებს.
არსებობს დინებების მრავალი კლასიფიკაცია:
წარმოშობის მიხედვით: ქარის მოქმედებით, ზღვის წყლის სხვადასხვა სიმკვრივის მიხედვით, ზღვის ზედაპირის დახრილობით, ხახუნის ძალით და ა.შ.


ხანგრძლივობის მიხედვით: მუდმივი და დროებითი, ფიზიკურ-ქიმიური ნიშნების მიხედვით, მაგალითად თბილი, ცივი და ა.შ., სიღრმის მიხედვით ზედაპირული, სიღრმითი და ა.შ. ხანგრძლივი ან გაბატონებული ქარების მიერ წარამოშობილი დინებები ეს არის დრეიფული დინებები. ეკვატორის მახლობლად განიწყვეტლივ ქრის მუდმივი ქარები პასატები და შესაბამისად იწვევს წყლის მასების მუდმივ გადადგილებას ეკვატორის გასწვრივ აღმოსავლეთიდან დასავლეთისაკენ. შესაბამისად გვინეის ყურის სანაპიროებზე წარმოიშობა ჩრდილო-პასატური და სამხრეთ-პასატური დინებები, აღნიშნული დინებები მიემართებიან ამერიკის ტერიტორიებისაკენ, სადაც ისინი იტოტებიან, უფრო ძლიერი შიდა ტოტები კი ერთიანდებიან და კომპლექსდურ ეკვატორულ უკუდინებას ქმნიან. პასატური ქანების ერთი ტოტი სამხრეთისაკენ გადაიხრება, ხოლო მეორე ჩრდილოეთისაკენ. ქარების ზეგავლენით ეს დინებები აღმოსავლეთისაკენ ბრუნდებიან. მექსიკის ყურიდან გამოსვლისას წარმოიქმნება გოლფსტრიმის დინება, რომელიც მიემართება ევროპის სანაპიროებისაკენ ჩრდილო-ატლანტიკური დინების სახელწოდებით და მოაქვს თბილი წყლები.. სამხრეთ პასტური დნება სამხრეთ ამერიკის სანაპიროებთან გადადის ბრაზილიის დინებაში. ინდოეთის ოკეანის დინებებს ძირითადად მუსონური ქარები განაპირობებს. ინდოეთის ოკეანეში ჩრდილო პასატური და ეკვატორული უკუდინება მხოლოდ ზამთარში მოქმედებს, სამხრეთ პასატური დინება კი მთელი წლის განმავლობაში. წლის თბილ პერიოდში ინდოეთის ოკეანეში სამხრეთ დასავლეთის მუსონები იჭრება, რომლებიც წარმოქმნის დინებას დასავლეთიდან აღმოსავლეთის მიმართულებით. აქ წყლის თბილ პერიოდში პასატურ დინებას მუსონური დინება ცვლის. წყნარი ოკეანის დინებები ატლანტის ოკეანის დინებების ანალოგიურია. წყნარ ოკეანეში ისე როგორც ატლანტის ოკეანეში არსებობს ჩრდილო და სამხრეთ პასატური დინებები, რომელთა შორის არის ეკვატორული უკუდინება. ჩრდილოეთ ყინულოვან ოკეანეში დინებების მთავარ მიზეზს წარმაოდგენს გრელანდიის, აზიური და ამერიკული არქტიკული ნაწილების მაღალი ატმოსფეტრული წნევა და მათ მიერ წარმოქმნილი დინებები. სამხრეთ ნახევარსფეროში ზომიერ განედებში წარმოიქმნება ანტარქტიკული დინება, რომელიც სამივე ოკეანეს მოიცავს და ყველაზე მძლავრია მთელ მსოფლიოში. ყოველ ზღვას მისთვის დამახასიათებლი დინებების სიტემა აქვს, რაც უმეტესწილად განპირობებულია ადგილობრივი პირობებით.

სანაპირო ხაზის დანაწევრება

ოკეანის ან ზღვისა და ხმელეთის საზღვარს სანაპირო ხაზი ეწოდება. სინამდვილეში იგი არა ხაზი, არამედ მეტ-ნაკლები სიგანის ზოლია და მას უბრალოდ სანაპირო ეწოდება. ვერტიკალური (სიმაღლებრივი) განვითარების მიხედვით, სანაპირო შეიძლება იყოს დაბალი ან ბრტყელიდა მაღალი ან ციცაბო. მორფოლოგიური თვალსაზრისით ნაპირები რამდენიმე სახისაა. კერძოდ არჩევენ: სწორ ნაპირებს - მარტივი სანაპირო მოხაზულობით და მიმოხვეულ, შეჭრილ-შემოჭრილ ნაპირებს (ყურე-უბეებიანი).

სანაპირო ხაზის გეოლოგიური აგებულების მიხედვით არსებობს სანაპიროს შემდეგი ტიპები:
1. გასწვრივი ნაპირი;
2. განივი ნაპირი;
3. ნეიტრალური სანაპირო ხაზი.

1c.jpg
Image by The New York Public Library

საკითხი 9.1.7. ხმელეთის წყლები

  • ხმელეთის წყლების მახასიათებლები და მათი კლასიფიკაცია: მიწისქვეშა წყლები, მეწყერი, მღვიმე, მდინარე, ჭალა, კალაპოტი, წყალდიდობა, წყალმოვარდნა, წყალმცირობა, ტბა, ჭაობი, წყალსაცავი, მყინვარი, არხი

Image by Jong Marshes
Micellar Water
მიწისქვეშა წყლები
 

მიწისქვეშა წყლები ეს არის დედამიწის ზედაპირის ქერქის ქვეშ მოქცეული წყლები, როგორც ნიადაგის ზედაპირის მახლობლად (ნიადაგის წყლები) ისე დიდ სიღრმეში (გრუნტის წყლები). აქ იგი გვხვდება თხევად, მყარ და ორთქლის მდგომარეობაში.

ნიადაგის წყლები დედამიწის ზდაპირთან ახლოს არის და არ ეყრდნობა წყალგაუმტარი ქანების ზედაპირს. ნიადაგში ჩაჟონილ წყალს თავის გზაზე ხვდება წყალგაუმტარი ქანების ფენა, გროვდება მასზე და ავსებს მის ზემოთ მოთავსებულ გრუნტის ფორებს. ამის შედეგად წარმოიშობა წყალშემცველი შრე, ანუ წყალშემცველი ჰორიზონტი, სწორედ წყალგაუმტარი ქანების ფენამდე მოთავსებული წყალი არის გრუნტის წყლები.

მიწისქვეშა წყლების მარაგი, მათი განლაგების პირობები, მოძრაობა, ხარისხი და სხვა მნიშვნელოვნად არის დამოკიდებული წყალგაუმტარ ქანების აგებულებაზე და თვისებებზე, ნიადაგისა და გრუნტის ხასიათზე.

მიწისქვეშა წყლების ძირითადი მასაზრდოებელი წყაროა ატმოსფერული ნალექები. (წვიმა, თოვლი) თითოელი მასაზრდოებელი წყაროს როლი იცვლება გეოგრაფიული პირობებიდან გამომდინარე, მაგ, ხანმოკლე თავსხმა წვიმები ნაკლებად მოქმედებს მიწისქვეშა წყლის მარაგების შევსებაზე, რადგან ასეთი წვიმების დიდი ნაწილი ნიადაგში არ იჟონება და რელიეფის დიდი დახრილობის პირობებში ჩაედინება მდინარეთა კალაპოტებში. ზამთარში მოსული ატმოსფერული ნალექები მიიწისქვეშა წყლებს მხოლოდ გაზაფხულის პერიოდში ასაზრდოებს.

მცენარეულობით დაფარულ ადგილებში ინფილტრაცია უფრო ინტენსიურია, რადგან მცენარეულობა ანელებს თოვლის დნობის ინტენსივობას და ამცირებს ზდაპირულ ჩამონადენს, რითაც ხელს უწყობს მდნარი წყლების ჩასვლას ნიადაგში დიდ სიღრმეზე და ა.შ.

მიწისქვეშა წყლების გამოსავალს დედამიწის ზედაპირზე წყაროს უწოდებენ.


კარსტულ მხარეებში უფრო მეტად გვხვდება გამოქვაბულის წყაროები, წყლის დიდი ნაკადით ე.წ. ვოკლუზები. არტეზიული ანუ წნევიანი წყაროები ეს ისეთი წყალთა გამოსასვლელებია რომლებიც შეიძლება ამოვიდეს ან ჰიდროსტატიკური წნევით ან გაზებისა და ორთქლის წარმოშობის გზით.

 

მიწისქვეშა წყლებს აქვთ გარკვეული ტემპერატურა, იგი ძირითადად მერყეობს 4-120 შორის. მაგრამ მიწის ზედაპირიდან შედარებით დიდ სიღრმეზე, სადაც წყლის ტემპერატურა 800 მეტია, გამოიყოფა წყლის ორთქლი და ამოხეთქავს ცხელი წყაროები, გეიზერები. როდესაც ტემპერტურა დაიწევს და ორთქლის გამოყოფა შემცირდება გეიზერი შეწყვეტს ფუნქციონირებას. მიწისქვეშა წყლები ხსნის ქანებში არსებული მარილების გარკვეულ ნაწილს და წარმოქმნის მინერალურ წყლებს, რომელთაც სამკურნალო დანიშნულება აქვთ. როგორც მტკნარი, ასევე მინერალური წყლები ფართოდ არის გავრცელებული მთელ მსოფლიოში.

მეწყერი - ზოგან მიქისქვეშა წყლები იწვევს მეწყრულ მოვლენებს. მეწყერი წარმოიშობა ისეთ ადგილებში, სადაც წყალგაუმტარი ფენა დახრილია მდინარის ხეობის მიმართულებით და მასზე განლაგებული არიან ფხვიერი წყალგაუმტარი ქანები. წყალგაუმტარ შრეზე მდებარე ქანები წყლით იჟღინთება, თანაც უფრო მძიმე და ნაკლებ მტკიცე ხდება და იწყებს დაცურებას წყალგაუმტარი ფენის დახრილობის მიმართულებით. ეს დაცურება შედარებით ნელა მიმდინარეობს. მას მეწყერი ეწოდება. არის მეწყრის უეცრად დაცურების შემთხვევებიც. მეწყერი ჩნდება მთებში, მდინარის ხეობის ფერდობებზე, ზღვის ნაპირას, ხრამების კალთებზე და ხელოვნურ ქვაბულებში. მეწყერი - ბუნებრივ-სტიქიური მოვლენაა და ხშირად დიდ ზიანს აყენებს ადამიანს.

 

მღვიმეები - მიწის წყალი ადვილად ხსნის ზოგიერთ ქანს, როგორიცაა: კირქვა, თაბაშირი, დოლომიტი და სხვ. ამ ქანებში აჩენს ძაბრისებურ ორმოებს, სიღრუვეებს, ნაპრალებს, სიცარიელეებს; მათ მღვიმეები ეწოდებათ. მღვიმეები გავრცელებულია იმ რაიონებში, სადაც ადვილად ხსნადი ქანებია და მაღალი ნალექიანობაა დამახასიათებელი. წყლის გამხსნელი მოქმედების შედეგად კირქვაზე ან სხვა წყალში ადვილად ხსნად ქანზე წარმოიშობა ზედაპირის განსაკუთრებული სახე, თვისებური ლანდშაფტი, რაც კარსტრის ზეგნისთვისაა (იუგოსლავია) დამახასიათებელი და აქდან წარმოდგება ტერმინი „კარსტული მოვლენა“, „კარსტული ლანდშაფტი“. კარსტული ლანდშაფტი საქართველოში დამახასიათებელია იმერეთისა და აფხაზეთის რეგიონებისთვის.

მღვიმეთმცოდნეობის შემსწავლელ მეცნიერებას სპელეოლოგია ეწოდება.

მღვიმეთა ზოგადი კლასიფიკაცია

მღვიმეთა კლასიფიკაციას საფუძვლად უდევს მათი წარმომშობი ფაქტორები. ამ ნიშნის მიხედვით გამოიყოფა მღვიმეთა ტიპები, ქვეტიპები, სახესხვაობანი და ასე შემდეგ. სხვადასხვა ბუნებრივი ფაქტორების ზემოქმედებით გაჩენილი მღვიმეები ერთიანდებიან „ბუნებრივი მღვიმეების ჯგუფში“, რომლებიც უპირისპირდებიან ერთადერთი ტიპით შედგენილ ხელოვნურ მღვიმეთა (გამოქვაბულთა) ჯგუფს.

ბუნებრივი მღვიმეები

კარსტული მღვიმეები - მიწისქვეშა წყლების, უმთავრესად, ქიმიური მოქმედებით წარმოქმნილი მღვიმეები. მისი ქვეტიპებია: კირქვული და დოლომიტური, თაბაშირული, ქვამარილის, ნგრეული ქანების (კონგლომერატებისქვიშაქვების).

 

ვულკანური მღვიმეები - დედამიწის ზედაპირზე ამონთხეული ლავების გაციებისას წარმოქმნილი მღვიმეები. მისი ქვეტიპებია: ლავური გვირაბები (გამაგრებული ქერქის შიგნიდან თხიერი ლავის გამოდინებით გაჩენილი), გაზის ბუშტებისგან გაჩენილი.

 

სუფოზიური - თიხების, ლიოსის და სხვა ფხვიერი ნალექების ეროზიით გაჩენილი ფსევდოკარსტული მღვიმე.

აბრაზიული - ზღვის ტალღების მექანიკური ენერგიით წარმოქმნილი მღვიმეები.

ნაირგვაროვან წყებებში, გამოფიტვით წარმოქმნილი მღვიმეები.

თოვლმყინვარული - მყინვარული გვირაბები; ნაზვავთა გვირაბები.

ხელოვნური მღვიმეები - გამოქვაბულები

მღვიმეთა მშვენებას სტალაქტიტები და სტალაგმიტები წარმოადგენენ.

სტალაქტიტი მღვიმის ჭერიდან ან კედლის შვერილიდან ჩამოკიდებულ კალციტის მოგრძო სხეულს. არსებობს სტალაქტიტის მთელი რიგი ნაირსახეობანი - მაკარონისებური, ჩურჩხელისებური, ბურთისებური, ბოლქვისებური და სხვა, ზოგიერთ შემთხვევაში სტალაქტიტი გადაიხრება ჰორიზონტალურად და ქმნის უცნაური ფორმის ჰელექტიტებს. სტალაქტიტების უმრავლესობას განივკვეთი წრიული აქვს.

 

 

მთელ რიგ მღვიმეებში გამოვლენილია ეგრეთ წოდებული „მუსიკალური სტალაქტიტები“ - სხვადასხვა ზომისა და სტრუქტურის სტალაქტიტთა ჯგუფები, რომლებზეც რაიმე საგნის დარტყმისას განსხვავებულ ბგერებს გამოცემს. ამგვარი „ბუნებრივი ორღანები“ ნაპოვნია მღვიმე ჯენოლენში (ავსტრალია), მამონტის (აშშ) და სხვა. ამერიკელმა ინჟინერმა ელანდ სპრინკელმა სტალაქტიტებისგან შექმნა ნამდვილი მუსიკალური ინსტრუმენტი „სტალაქტიტური ორღანი“, რომელზეც ყოველგვარი მელოდიის დაკვრა შეიძლება. ფერადი სტალაქტიტი - ნაირფეროვანი სტალაქტიტები დაფიქსირებულია კატერლოხის (ავსტრია) და ანაკოფის მღვიმეებში. სტალაქტიტების შეფერილობა ნაწილობრივ დამოკიდებულია მათ ხნოვანებაზე, ამიტომ ჰერმან ჰოფერის მიერ შემოთავაზებულია ფერის მიხედვით სტალაქტიტების ასაკის განსაზღვრის მეთოდი.

სტალაგმიტი - მღვიმის ფსკერიდან ამართული კალციტის მოგრძო ცილინდრული ან თითქმის კონუსური სხეული, რომელიც ჭერიდან ჩამოცვენილი წვეთების მიერ დალექილი ნივთიერების კონცენტრული გარსებისგან შედგება. სტალაგმიტების სიდიდე სტალაქტიტებისაზე დიდია. ეს ბუნებრივიცაა, რამდენადაც სტალაგმიტი მღვიმის ფსკერზეა დაყრდნობილი, ხოლო სტალაქტიტი ადვილად შეიძლება, თავისი სიმძიმის გავლენით მოწყდეს ჭერს.

 

სტალაგმიტების თავისებურ სახესხვაობას წარმოადგენენ კეგლისებური სტალაგმიტები, რომლებსაც თავი ოდნავ გამსხვილებული აქვთ. სტალაგმიტების დიამეტრი ცვალებადობს რამდენიმა სანტიმეტრიდან 5 მეტრამდე, სიმაღლე კი შეიძლება ზოგ შემთხვევაში შეიძლება აღწევდეს 10-20-30 მეტრს. ვაინდოტის მღვიმის (ფლინტის ქედთა სისტემა) ერთ-ერთ სტალაგმიტს 13,7 მეტრის სიმაღლე და 21,6 მეტრის გარშემოწერილობა აქვს.

სვეტი - ანუ სტალაგნატი ეწოდება მღვიმის ჭერისა და ფსკერის შემაერთებელ კალციტურ მოგრძო სხეულს, რომელიც სამნაირად შეიძლება გაჩნდეს:

 

1. სტალაქტიტისა და მის ქვეშ მყოფი სტალაგმიტის შეზრდით;

2. სტალაქტიტის იატაკამდე ჩამოზრდით;

3. სტალაგმიტის ჭერამდე აზრდით;

სვეტები, ისევე როგორც სტალაგმიები, ხშირად მნიშვნელოვან სიდიდეს აღწერენ. აბრსკილის მღვიმის „ფარდებიანი დარბაზის“ დიდ სვეტს 3 მეტრი დიამეტრი აქვს და მორთულია სამ წყებად განლაგებული „პარაზიტული“ სტალაქტიტებით. უნდა აღინიშნოს, რომ ზედაპირის გამართულებები ასეთი ფორმებით დამახასიათებელია სვეტებისათვის.

იმ შემთხვევაში, როდესაც სტალაქტიტები მჭიდრო მწკრივად იზრდება ნაპრალის გასწვრივ, წარმოიქმნება სტალაქტიტური ფარდები. კედელზე მოზრდილი სტალაქტიტები ქმნიან ეგრედ წოდებულ ნეკნებს, ფირფიტებს და ასე შემდეგ. ზოგჯერ მღვიმის ჭერიდან ჩამონაწვეთი, კიროვანი ხსნარით გაჯერებული წყალი სტალაქტიტებსა და სტალაგმიტების წარმოქმნის მაგივრად, გუბდება იატაკზე და დროთა განმავლობაში წყალი თავის მიერვე გამოლექილი კალციტის ჩარჩოში ან ბორდიურში ექცევა. ამგვარ გუბეებში ხშირად ჩნდება კალციტური ოოლითები, პიზოლითები და კონკრეციები - წვრილი მრგვალი ან მოგრძო კენჭები, რომლებიც „მღვიმური მარგალიტის“ სახელითაა ცნობილი. კენჭების დიამეტრი ცვალებადობს 5-8 მილიმეტრიდან 2-3 სანტიმეტრამდე. ოოლითბს, პიზოლითებსა და კონკრეციებს ახასიათებს კონცენტრული აღნაგობა. ისინი ჩნდება რაიმე ბირთვის (ქანის ნამცეცის, მწერის გვამის) ირგვლივ კრისტალიზაციის შედეგად. ამორფული კალციტის ანუ ტრავერტინის დანაგროვები კარსტულ (კირქვულ) მღვიმეებში ხშირი მოვლენაა.

1c.jpg
Image by The New York Public Library
მდინარეები
 

მდინარე ეს არის წყლის ნაკადის გადადგილება მის მიერ გაჭრილ ბუნებრივ კალაპოტში. მდინარეს აქვს სათავე და შესართავი. სათავე შეიძლება იყოს მყინვარი, ტბა, ჭაობი, ორი მდინარის შეერთების ადგილი. შესართავი შეიძლება იყოს ზღვა, ოკეანე, ტბა ან სხვა მდინარე. ზოგჯერ მდინარე შეიძლება ვერ აღწევდეს ზღვამდე და კარგავდეს წყალს აორთქლებაზე ან ფილტრაციაზე. ასეთ შემთხვევაში მდინარეს არა აქვს შესართავი. მთავარი მდინარე თავისი შენაკადებით ქმნის მდინარეთა სისტემას. დედამიწის ზედაპირის და მიწისქვეშა ნაწილს, საიდანაც მდინარეთა სისტემა წყლით საზრდოობს წყალშემკრები აუზი ეწოდება. წყალგამყოფით შემოსაზღვრულ ხმელეთის ტერიტორია მდირის აუზია. უმრავლეს შემთხვევაში მდინარის აუზი და წყალშემკრები აუზის ფართობი ერთმანეთს ემთხვევა, მაგრამ იმ შემთხვევაში თუ მდინარის აუზში აღმოჩნდება გაუდინარი ტერიტორია, ის წყალშემკრები აუზის შემადგენლობაში არ შედის. როგორც მდინარის აუზის, ისე წყალშემკრების აუზის ფართობი არ წარმოადგენს უცვლელ სიდიდეს და დროთა განმავლობაში იზრდება.  მდინარეები საზრდოობენ წვიმის, თოვლის ნადნობი, მყინვარების და მიწისქვეშა გზით. თითოეული მათგანის წვლილი დამოკიდებულია წყალშემკრები აუზის ფიზიკურ-გეოგრაფიულ მახასიათებლებზე და განსაკუთრებით კლიმატურ პირობებზე.

მდინარის ხეობა ეს არის რელიეფის წაგრძელებული დადაბლებული ფორმა რომელიც ხასიათდება შესართავისაკენ ფსკერის დახრილობით. ხეობის ყველაზე დაბალ ნაწილს, რომელიც წყალმცირობის დროსაც კი წყლითაა დაფარული კალაპოტი ეწოდება, ხოლო ხეობის ის ნაწილი რომელიც წყალდიდობისას წყლით იფარება ჭალა.

ხეობის კალთები ხშირად საფეხურებად არის გალაგებულნი და ტერასებს წარმოქმნიან. კალაპოტები ზოგან აგებულია ადვილად შლადი ქანებით. მდინარე წარეცხავს რა მას, წარმოქმნის კალაპოტში საფეხურებს, და საფეხურებიდან ჩამოდინებული წყალი კი ჩანჩქერს. მსოფლიოში ყველაზე მაღალი ჩანჩქერია ანხელი (1054 მ), ხოლო ვარდნილი წყლის რაოდენობით უდიდესია ნიაგარას ჩანჩქერი (სიგანე 914 მ).

 

 

 

მსოფლიოში წყალშემკრები აუზის მიხედვით უდიდესია მდინარე ამაზონი, უგრძესი ნილოსი. ამაზონი დედამიწის ყველაზე წყალუხვი მდინარეცა, მასზე მოდის დედამიწის ყველა მდინარის ჩამონადენის 16.6%.

დიდი მდინარეებია: ორინოკო, მისისიპი, წმინდა ლავრენტი, მაკენზი, კონგო, ნიგერი, ზამბეზი, ინდი, განგი, იანძი, ხუანხე, ობი, ენისეი, ლენა და სხვ.


სიდიდის მიხედვით მდინარეები იყოფიან დიდ, საშუალო და პატარა მდინარეებად.

დიდ მდინარეთა აუზები ძირითადად განლაგებულია რამოდენიმე გეოგრაფიულ ზონაში. მათი ჰიდროლოგიური რეჟიმი ძალზე რთულია წყლის რეჟიმის მიხედვით მდინარეები იყოფა: მდინარეებად, რომლებისთვისაც დამახასიათებელია გაზაფხულის წყალდიდობა, წყალდიდობა წლის თბილ პერიოდში და მდინარეებად, რომლებსაც ახასიათებთ წყალმოვარდნები მთელი წლის განმავლობაში.

წყალდიდობა არის წყლის რეჟიმის ფაზა, რომელიც სხვადასხვა ინტენსივობით ყოველწლიურად მეორდება ერთსა და იმავე სეზონში და ხასიათდება წლის განმავლობაში უდიდესი წყლიანობით.

წყალმოვარდნა არის წყლის რეჟიმის არარეგულარული ფაზა, რომელიც ხასიათდება წყლიანობის შედარებით მოკლე პერიოდის განმავლობაში ინტენსიური მომატებით და შემდეგ კლებით.

წყალდიდობები და წყალმოვარდნები ზოგჯერ კატასტროფული ხასიათისაა.
 

წყალმცირობა არის წყლის რეჟიმის ფაზა, რომელიც ყოველწლიურად მეორდება ერთსა და იმავე სეზონში და ხასიათდება მცირეწყლიანობით, რაც განპირობებულია წყალშემკრები აუზიდან მდინარის საზრდოობის მკვეთრი შემცირებით.

მდინარეების მნიშვნელობა უდიდესია. მის წყალს იყენებენ წყალმომარაგებისათვის, მოსარწყავად,. შედარებით დიდი მდინარეები გამოიყენება სანაოსნოდ, ხე-ტყის დასაცურებლად; მისი დარეგულირების შემთხვევაში ხდება ელექტროენერგიის გამომუშავება. მდინარეებში მეტ-ნაკლები რაოდენობით აკუმულირდება მინერალური და ორგანული ნივთიერებები. ზოგიერთ მდინარეებს დიდი ტურისტულ-რეკრეაციული მნიშვნელობა აქვთ.

1c.jpg
Image by The New York Public Library
ტბები
 

ტბა არის ხმელეთზე არსებულ ბუნებრივ წყალსატევი, ტბის წყლიანობის რეჟიმი მისი ფიზიკური, ქიმიური და ბიოლოგიური პროცესების ერთობლივი მოქმედებით განისაზღვრება. ამ პროცესების ინტენსივობა და მიმართულება ძირითადად გეოგრაფიულ ფაქტორებზეა დამოკიდებული.

ტბის ძირითადი მასაზრდოებელია მისი წყალშემკრები აუზიდან ზედაპირული ჩამონადენი და ტბაში მიწისქვეშა გზით შემოსული წყალი, აგრეთვე ტბის ზედაპირზე მოსული ატმოსფერული ნალექები და კონდენსაცია. ხმელეთის ზედაპირზე მილიონობით ტბაა. მათი ზედაპირის ფართობთა ჯამი დაახლოებით 2.1 მლნ კმ2 რის. განსაკუთრებით ბევრია ტბა ძველი გამყინვარების ტენიან რაიონებში.

მსოფლიოში უდიდესია კასპიის ტბა, რომელსაც გეოლოგიური ისტორიისა და სიდიდის გამო ზღვასაც უწოდებენ. მეორე ადგილზეა ზემო ტბა იგი ამ მაჩვენებლით მტკნარ ტბებს შორის მსოფლიოში პირველ ადგილზეა. შემდეგ მოდის ტბა ვიქტორია, ჰურონი და მიჩიგანი.

სიღრმის მიხედვით მსოფლიოში პირველი სამი ადგილი უკავია ბაიკალის, ტანგანიკის და კასპიის ტბებს.

ტბის ქვაბულები და შესაბამისად ტბები ნაირგვარი წარმოშობისაა. არჩევენ ტექტონიკურ, ვულკანურ, მყინვარულ, მდინარეულ, აგრეთვე ზღვიურ, კარსტულ, თერმოკარსტულ, სუფოზიურ, ორგანოგენულ, მეტეორიტულ, ეოლიურ, ანთროპოგენურ და სხვა ქვაბულებს.

ტექტონიკურ ქვაბულებს ვაკეზე წარმოადგენენ როფები (ლადოგის, ონეგის, ზემო და სხვა ტბები), წინამთებში – დიდი ტექტონიკური ღრმულები (ბალხაშის ტბა), დიდი ტექტონიკური ნაპრალები, ნასხლეტები, გრაბენები (ბაიკალი, ტანგანიკა, ნიასა და სხვა ტბები).

აღსანიშნავია, რომ დიდი ტბების უმრავლესობას ტექტონიკური წარმოშობის ქვაბული აქვს. ვულკანურ ქვაბულებს წარმოადგენენ ჩამქრალი ვულკანების კრატერები (ბევრი ტბა იტალიაში, იაპონიაში, კუნძულ იავაზე და ა.შ.) ან ვულკანური პროდუქტებით, კერძოდ, ლავით, ქანების ნატეხებით, ფერფლით, მდინარეთა შეტბორილი არეები (კრინოცკოე, კივუ და სხვა).

მყინვარული ქვაბულები დედამიწის ზედაპირზე ძველ ან თანამედროვე მყინვარების შედეგად ჩამოყალიბდნენ. ასეთებია ტროგული (სკანდინავიის, კარელიის და სხვა ტბები), კარული (ალპებში, კავკასიაში და სხვა) და მორენული (ევროპის და აზიის ჩრდილოეთ ნაწილის, ჩრდილოეთ ამერიკის ჩრდილოეთ ნაწილის ტბები და სხვა) წარმოშობის ქვაბულები.

მდინარეული წარმოშობის ქვაბულები ძირითადად მდინარეთა აკუმულაციური და ეროზიული მოქმედების შედეგია. მათ მიეკუთვნება ჭალის (ნამდინარევი), დელტისა და დელტისპირა, აგრეთვე შრობადი მდინარეების მუხლებში გაჩენილი ტბები.

კარსტულ რაიონებში წარმოიშობა კარსტული ძაბრები, გამოქვაბულები, ჭები და რელიეფის სხვა ფორმები, მათი წყლით გავსების შედეგად წარმოიქმნება კარსტული ტბები. ასეთი ტბები გვხვდება ადრიატიკის ზღვის ჩრდილო-აღმოსავლეთ სანაპიროზე, საბერძნეთში, საფრანგეთში, ალპებში, კავკასიაში, ყირიმში, ურალში, შუა აზიაში და სხვაგან.

ზღვების სანაპირო ზოლში ზღვის მოქმედების შედეგად წარმოშობილია ტბები, ლაგუნები და ლიმანები, რომლებიც ზღვებიდან გამოყოფილია ცელებითა და ზღვიური დიუნების ზოლებით. ასეთ ტბებს ზღვის რელიქტურ ტბებს უწოდებენ.

ლაგუნები გვხვდება ყირიმის სანაპიროზე ევპატორიასთან, ლიმანები – აზოვისა და ბალტიის ზღვების სანაპიროებზე. რელიქტური ტბებია ბათუმში ნურიეგელის ტბა, აფხაზეთში ინკითის ტბები, ფოთთან – პალიასტომის ტბა და სხვა.

წყალცვლის ხასიათის მიხედვით ტბები არის გამდინარე და გაუდინარი.
გამდინარე ტბები მასში შესული წყლის გარკვეულ ნაწილს გაატარებს (ბაიკალის, ონეგის, ლადოგის, რიწის და სხვა).


გაუმდინარია ის ტბები, რომლებიც წყლის შემოსავალს მხოლოდ აორთქლებაზე, ინფილტრაციაზე ან ხელოვნურ წყლის აღებაზე ხარჯავენ. გაუდინარი ტბების წყალი ძირითადად მლაშე ან მომლაშოა. ასეთი ტბები უმთავრესად მშრალი ჰავის მქონე არეებისათვის არის დამახასიათებელი (კასპიის, ჩადის, ეირის, დიდი მლაშე და სხვა ტბები).

1c.jpg
Image by The New York Public Library
ჭაობები და დაჭაობებული მიწები
 

ჭაობი ეს არის ტერიტორიის ნაწილი რომელსაც ახასიათებს ჭარბი ტენიანობა და დაფარულია სპეციფიკური მცენარეულობით. ამ მცენარეთა ნარჩენები ძალიან ნელა იშლება და წარმოიშობა ტორფი. 30 სმ-ზე ნაკლები ტორფის ფენის ზედმეტად ტენიანი მიწის ფართობებს, დაჭაობებულ მიწებს უწოდებენ.

დედამიწაზე ჭაობები გავრცელებულია ყველგან: სხვადასხვა კლიმატურ ზონებსა და თითქმის ყველა კონტინენტზე. ყველაზე მეტად დაჭაობებულია სამხრეთ ამერიკა, ევროპა და აზია დიდი ჭაობებით ხასიათდება ტუნდრისა და ტაიგის ზონა, დიდი ფართობი უჭირავს ასევე პოლესიეს ჭაობებს. წყლების დაგუბება (დატბორვით ან შეტბორვით) ხელს უწყობს ნიადაგ გრუნტის ზედა ჰორიზონტის წყლით გაჯერებას. რაც აძნელებს მცენარეთა საზრდოობას , ხელს უშლის ბიოქიმიური პროცესების მსვლელობას და წარმოიქმნება ტორფის სქელი ფენა.

ჭაობებს ჰიდროლოგიური, გეომორფოლოგიური და გეობოტანიკური ნიშნების მიხედვით სამ ძირითად ტიპად ყოფენ. ესენია: ჩადაბლებული (ევტროფული); ამაღლებული (ოლიგოტროფული) და გარდამავალი (მეზოტროფული) ჭაობები. –

ჩადაბლებული (ევტროფული), ანუ ბალახიანი ჭაობები გავრცელებულია რელიეფის დადაბლებულ, ყოფილი ტბების ადგილებში ან მდინარეთა ჭალებში. ისინი გამოირჩევიან ჩაზნექილი ან ბრტყელი ზედაპირით. ჩადაბლებული ჭაობების საზრდოობაში მონაწილეობს ატმოსფერული ნალექები და ზედაპირული ჩამონადენი. მთავარ როლს საზრდოობაში მდინარეები და გრუნტის წყლები ასრულებს. წყლების მიერ მოტანილი მინერალური ბიოგენური ელემენტები საუკეთესო პირობებს ქმნის ჩადაბლებულ ჭაობებში ევტროფული ჭაობების მცენარეულობის გავრცელებისათვის, როგორც არის მურყანი, ხავსები, ბალახეული მცენარეულობიდან – ისლი, ლერწამი, შვიტა და სხვა.

ამაღლებული (ოლიგოტროფული) ჭაობები ტენიანი კლიმატის ზონაშია გავრცელებული. ისინი ძირითადად ატმოსფერული ნალექებით საზრდოობენ, ამიტომ ამაღლებული ჭაობები ღარიბია მცენარეულობისათვის საჭირო მინერალური ბიოგენური ელემენტებით, რის გამოც მცენარეულობიდან ჭარბობს საკვების მცირედ მომთხოვნი ოლიგოტროფული მცენარეების წარმომადგენლები, როგორიცაა სფაგნუმის ხავსი, ბუჩქნარები, მერქნიანებიდან ჯუჯა ფიჭვი და სხვა. ამაღლებული ჭაობებისათვის დამახასიათებელია სფაგნუმის ხავსის მთლიანი საფარი. ჭაობის ცენტრალურ ნაწილში სწრაფი ტემპით მიმდინარეობს ხავსის ზრდა და ტორფის დაგროვება, სადაც გახრწნის პროცესები, ინტენსიურ წყალცვლასთან დაკავშირებით, სწრაფად წარმოებს. ამაღლებულ ჭაობებს ცენტრალურ ნაწილში ამობურცული ან ამოზნექილი ზედაპირის შეხედულება აქვს.

გარდამავალი (მეზოტროფული) ანუ ტყიან ჭაობებს გარდამავალი სახე აქვს მცენარეულობისა და სასაზრდოო მინერალური ბიოგენური ელემენტების მიხედვით ჩადაბლებულ და ამაღლებულ ჭაობებს შორის. ბალახიანი ჭაობები ბალახეული სტადიიდან ტყიან-გარდამავალ ჭაობებში გადადის. ორგანულ ნივთიერებათა დაგროვების პროცესების დროს მინერალური ბიოგენური ელემენტების სიმცირის გამო ისლი და ბალახეული მცენარეები იცვლება და მათ ნაცვლად სფაგნუმის ხავსი ვითარდება, ე.ი. გარდამავალი ჭაობები თანდათანობით გადადის ამაღლებულ ჭაობებში.

მდებარეობის მიხედვით ჭაობები ორ ძირითად ჯგუფად იყოფა: მდინარეთა წყალგამყოფებისა და მდინარეთა ხეობების ჭაობებად. პირველი ჯგუფის ჭაობების შემადგენლობაში შედის: ჭაობები წყალგამყოფის მოსწორებულ ზედაპირზე, ჭაობები წყალგამყოფის კალთის მოსწორებულ ზედაპირზე და ჭაობები წყალგამყოფის ქვაბულში. მეორე ჯგუფის ჭაობების მასივებში შედის: ჭალებში არსებული ჭაობები, ტერასისპირა ჭაობები და ნამდინარებში მდებარე ჭაობები.

ჭაობების წყლით საზრდოობა დამოკიდებულია ჭაობის მდებარეობისა და რელიეფის პირობებზე. წყალგამყოფის ჭაობები მაღალ ადგილზე მდებარეობის გამო თითქმის მთლიანად მოკლებულია გრუნტის წყლებით საზრდოობას. ისინი ძირითადად ატმოსფერული ნალექებით საზრდოობენ. ატმოსფერული ნალექებით საზრდოობს აგრეთვე წყალგამყოფის კალთებზე არსებული ჭაობებიც. ზედაპირული წყლებით მათი საზრდოობა უმნიშვნელოა. ქვაბულის ჭაობები საზრდოობს როგორც ატმოსფერული ნალექებით, ასევე გრუნტის წყლებით. ჭალის ჭაობების საზრდოობაში მონაწილეობს, როგორც ატმოსფერული ნალექები, ისე გრუნტისა და მდინარის წყლები, რომლებიც ავსებენ ჭაობებს წყალდიდობის დროს.

 

წყალსაცავები

 

 

წყალსაცავი ეწოდება ხელოვნურად შექმნილ წყალსატევს, რომლის დანიშნულებაა წყლის დაგროვება შემდგომი გამოყენების მიზნით და ჩამონადენის რეგულირება.

დედამიწაზე ერთ-ერთ პირველ წყალსაცავად ითვლება ძველ ეგვიპტეში ჩვენს ერამდე 2950-2750 წ.წ. აგებული სად-ელ-კაფარის წყალსაცავი. წყალსაცავების აგების პიკმა XX საუკუნეში მიაღწია.

ამჟამად დედამიწაზე 30 ათასზე მეტი წყალსაცავია, რომელთა საერთო ფართობი 400 ათასი კმ2-ია,. დედამიწის მდინარეთა უმრავლესობა – დარეგულირებულია წყალსაცავებით წყალსაცავები ზედაპირის ფართობის, მოცულობის, სიგრძის, სიღრმის და სხვათა მიხედვით შეიძლება შევადაროთ დედამიწის უდიდეს ტბებს.

წყლის მოცულობით ამჟამად მსოფლიოში პირველ ადგილზეა ბრატსკის წყალსაცავი. წყალსაცავების საშუალებით შესაძლებელია წყლის არსებული რესურსების მაქსიმალურად ათვისება. დიდია მათი როლი მდინარეთა ჩამონადენის რეგულირების საქმეში. ამ უკანასკნელის ხასიათის მიხედვით წყალსაცავები შეიძლება იყოს მრავალწლიური და სეზონური რეგულირების. გეოგრაფიულ მდებარეობის მიხედვით წყალსაცავები შეიძლება იყოს მთისა და ვაკის, ხოლო მორფომეტრიული და 80 ქვაბულის ტიპის მიხედვით არჩევენ მდინარის კალაპოტისებურ (ხეობის) და ტბისებურ წყალსაცავებს, ისინი წარმოშობილები არიან კაშხლის საშუალებით მდინარეთა შეგუბების შედეგად. ხეობის წყალსაცავს მდინარის კალაპოტთან შედარებით გაგანიერებული წყლის ზედაპირი აქვს, ხოლო ტბისებრი წყალსაცავები წარმოქმნილია ვაკის მდინარეებზე და ხასიათდებიან ზედაპირის დიდი ფართობით.

 

დანიშნულების (გამოყენების სფეროს) მიხედვით წტყალსაცაები შეიძლება იყოს ენერგეტიკული, ირიგაციული, წყალმომარაგების, სატრანსპორტო და სხვა დანიშნულების, თანამედროვე მსოფლიოში გარდა ამისა ფართოდ არის გავრცელებული კომპლექსური დანიშნულების წყალსაცავები. წყალსაცავები თავისი ჰიდროლოგიური, ბიოლოგიური და ქიმიური თვისებებით უახლოვდებიან ტბების თვისებებს. წყალსაცავები არსებითად ცვლიან მდინარეთა ჰიდროლოგიურ, ჰიდროქიმიურ და ჰიდრობიოლოგიურ რეჟიმს. პატარა წყალსაცავების გავლენა მიმდებარე გარემოზე მეტად უმნიშვნელოა. დიდმა და საშუალო წყალსაცავებმა კი ბევრი მდინარის აუზში გარემო მნიშვნელოვნად გარდაქმნა.

1c.jpg
Image by The New York Public Library
მყინვარები
 

მყინვარი არის ყინულის ბუნებრივი მასა, რომელიც წარმოქმნილია თოვლის ხაზის ზევით მყარი ატმოსფერული ნალექის დაგროვებისა და გარდაქმნის შედეგად. თოვლის ხაზს ზემოთ თოვლის შემოსავალი გასავალზე მეტია, თოვლის ხაზს ქვემოთ კი პირიქით, თოვლის შემოსავალი გასავალზე ნაკლები. თოვლის მატება შეიძლება მხოლოდ რომელიმე სიმაღლემდე, სადაც ხელახლა დგება წონასწორობა. ამ ორ საზღვარს შორის მდებარეობს ზონა, სადაც შესაძლებელია თოვლის განუწყვეტელი დაგროვება. სწორედ ამ მხარეში ხდება ყინულების წარმოქმნა. ყინულის წარმოქმნისათვის მნიშვნელოვანია ნალექების დიდი რაოდენობა, გრილი ზაფხული, ზღვის დონიდან დიდი სიმაღლე, კალთების ექსპოზიცია, ქედების ორიენტაცია, ჩაზნექილი რელიეფის ფორმა. მყინვარის ზედაპირზე მოსული ატმოსფერული ნალექები, წყლის ორთქლის კონდენსაცია, მიმდებარე კალთებიდან ქარის მიერ გადატანილი თოვლი და თოვლის ზვავები თანდათან მარცვლოვან თოვლად გარდაიქმნება, ზედაპირული ფენის დნობის, და სიღმეში ჩაჟონილი წყლის მეორადი გაყინვის შედეგად ფირნად, ხილო შემდეგ ხდება ფირნის გამკვრივება, რეკრისტალიზაცია და წარმოიქმნება მყინვარი. დედამიწის ზედაპირზე რელიეფის და კლიმატური პირობების მრავალფეროვნება მყინვარების მრავალფეროვნებას განაპირობებს.

განსახვავებენ ზეწრულ და მთის (მწვერვალების, კალთების და ხეობის) მყინვარებს.
 

მსოფლიო მყინვარების საერთო ფართობი ხმელეთის ზედაპირის 11%-ს შეადგენს.

 

მთის მყინვარების სიდიდით და გამყინვარების ფართობით გამოირჩევა ჰიმალაის, ტიანშანის, პამირის მყინვარები. მთის მყინვარები ეშვებიან მთის კალთებზე ან ხეობებში, რომელთა ფორმას და განაპირობებს რელიეფის თავისებურება. ყოველ მყინვარს გააჩნია საზრდოობის არე, რომელიც ატმოსფერული ნალექების დაგროვების კერას წარმოადგენს, სადაც შემდგომ ამ ნალექების გამკვრივება და ყინულის წარმოქმნა მიმდინარეობს. მსოფლიოში მთის მყინვარებიდან უგრძესია ბერინგის მყინვარი ალასკაზე, რომლის სიგრძე 170 კმ. ფედჩენკოს მყინვარი პამირზე - 77 კმ. საქართველოში უგრძესია ლეხზირი - კავკასიონის მყინვარი 11,8 კმ. დედამიწაზე თანამედროვე მყინვარების ფართობი 16,1 მლნ კმ-ია, ხოლო მოცულობა აღემატება 24 მლნ კვადრატულ კილომეტრს.

 

ზეწრული მყინვარები ძალზე ბევრია ანტარქტიდასა და გრელანდიაში, მათ ზოგჯერ კონტინენტურ მყინვარებსაც ყწოდებენ. ანტარქტიდის ყინულის ფარი უდიდესი მასისა და სიმძიმის გამო ნელა, წელიწადში 10-დან 130-მ მდე სიჩქარით ეშვება ოკეანისკენ, იმტვრევა და აჩენს აისბერგებს (ყინულის მცურავ მთებს). წყლის ზემოთ აისბერგების მხოლოდ 1/3 მოჩანს და ამდენად გემებისთვის მეტად სახიფათოა. 

აისბერგები ოკეანის წყალს ამტკნარებენ. ყველა მყინვარზე გამოიყოფა ორი ნაწილი: ადგილი სადაც წარმოებს თოვლის დაგროვება ანუ მყინვარის საზრდოობა და აბლაციის ანუ დნობის არე. თუ აბლაცია უდრის აკუმულაციას მაშინ მყინვარი სტაბილურია, ხოლო თუ აბლაცია აღემატება აკუმულაციას მაშინ მყინვარი უკან იხევს. მთის ქანების ნაშალ მასალას რომელიც მოხვდება მყინვარის ზედაპირზე და მასთან ერთად მოძრაობს მორენებს უწოდებენ. მყინვარები ეს დედამიწაზე მტკნარი წყლების უდიდესი რეზერვუარებია. დიდია მათი როლი მდინარეთა საზრდოობაში. ასეთი ტიპის მდინარეები წყალუხვნი არიან მაშინ (ზაფხულში) როცა არამყინვარული საზრდოობის მდინარეები წყალმცირობას განიცდიან. ამიტომ მათი წყლების გამოყენების პერსპექტივა ძალზე მნიშვნელოვანია.

მყინვართა შემსწავლელ მეცნიერებას გლაციოლოგია ეწოდება („გლასიეს“ ლათინურად ყინულს ნიშნავს, „ლოგოს“ - ბერძნულად - მოძღვრებას). იგი მყინვარებს შეისწავლის წარმოშობის, არსებობის და განვითარების პირობების, მათი გეომორფოლოგიური მოქმედებების, გეოგრაფიული გავრცელების და გეოგრაფიული გარსის კომპონენტებთან დამოკიდებულების თვალსაზრისით.

1c.jpg
Image by The New York Public Library
არხები
 

წყლის ხელოვნურ სადინარს არხს უწოდებენ. არხები სხვადასხვაგვარია: სანაოსნო, ენერგეტიკული, საირიგაციო, საშრობი ანუ სადრენაჟო, წყალგამტარი, გასაწყლიანებელი, ხე-ტყის დასაცურებელი და სხვ. ზოგიერთი დიდი არხი ან ჰიდროკვანძი რამდენიმე ამოცანას ერთად ასრულებს.


მსოფლიოს მნისვნელოვანი არხებია: პანამის სანაოსნო არხი, რომელიც ატლანტიკის ოკეანეს აკავშირებს წყნარ ოკეანესთან (სიგრძე 81,6 კმ); სუეცის სანაოსნო არხი, რომელიც ხმელთაშუა ზღვას აკავშირებს წითელ ზღვასთან (სიგრძე 161 კმ. აშნდა 1869 წელს.); კილის სანაოსნო არხი (98 კმ. სიგრძის)- ბალტიის ზღვას აკავშირებს ჩრდილოეთის ზღვასთან; თეთრი ზღვა - ბალტიის არხი (სიგრძე 227 კმ. გამოიყენება საოსნოდ და ხის დასაცურებლად). მოსკოვის სახელობის არხმა (სიგრძე 128 კმ.) მდ. ვოლგა მდ. მოსკოვს დაუკავშირა, მან ვოლგის წყალი მიაწოდა ქ. მოსკოვს, ხოლო მდინარე მოსკოვი გამოსადეგი გახადა დიდი სანაოსნო გემების მიმოსვლისთვის. ვოლგა-დონის სანაოსნო არხი (სიგრძე 101 კმ.0 გამოიყენება სანაოსნოდ და სარწყავად.


სტეპურ, ნახევრადუდაბნო და უდაბნო ადგილებსი მდინარეებს ფართოდ იყენებენ სარწყავად. ამ მიზნით დიდი არხებია გაყვანილი ამუდარიიდან, სირდარიიდან, დონიდან, ყუბანიდან, თერგიდან და სხვ.

საქართველოსი მრავალი სარწყავი არხია, რომლებიც მოქმედებენ მდინარეების - მტკვრის, ალაზნის, იორის, ლიახვის, არაგვის, რიონის ხარჯზე.

1c.jpg
Image by The New York Public Library

საკითხი 9.1.8. ნიადაგი, მისი თვისებები და გავრცელების არეალები

  • ნიადაგის ცნება, ნიადაგწარმოქმნის ფაქტორები, ნიადაგის ძირითადი ტიპები და მათი გეოგრაფიული გავრცელება

Image by Jong Marshes
Micellar Water
ნიადაგის ცნება
 

ნიადაგი არის გამოფიტვის ქერქის ზედაპირული ფენა, რომელიც დაფარულია მცენარეული საფარით და რომელსაც გააჩნია ნაყოფიერების თვისება, ე.ი. მცენარეებისთვის საჭირო წყლითა და საკვებით უზრუნველყოფის უნარი. ნიადაგი წარმოიქმნება გამოფიტვის ფხვიერი პროდუქტებისგან, რომლებიც დარჩენილია თავისი წარმოშობის ადგილზე ან გადატანილია და დალექილია სხვაგან მდინარის, ყინულის ან ქარის მიერ.

ყოველგვარი ნიადაგი შედგება მინერალური და ორგანული ნაწილებისგან. მას შემდეგ, როდესაც ფხვიერი ქანი წარმოიშობა, მასზე დასახლებას იწყებენ უმარტივესი ორგანიზმები. მათი სასიცოცხლო მოქმედება ამდიდრებს ქანს ორგანული ნივთიერებების გარკვეული რაოდენობით. მკვდარი ორგანული ნივთიერების დაშლის შედეგად მიიღება მცენარეების კვებისთვის აუცილებელი მინერალური პროდუქტები. ეს საშუალებას იძლევა ნიადაგზე დასახლდნენ უკვე უფრო მეტად მომთხოვნი და მაღალორგანიზებული მცენარეები, რომელთა კვდომა კიდევ უფრო აძლიერებს ორგანული ნივთიერებების დაგროვებას ფხვიერ მინერალურ მასაში.

ნიადაგის ზედა ნაწილში ორგანული ნარჩენების, უმთავრესად კი, მცენარეების გახრწნით მიიღება მუქი ფერის ორგანული ნივთიერება, ნიადაგის ყველაზე ნაყოფიერი ნაწილი - რომელსაც ნეშომპალას, ანუ ჰამუსს უწოდებენ.
 

ნეშომპალას როლი ნიადაგში განსაკუთრებით დიდია: მასთან არის დაკავშირებული ნიადაგის ძირითადი თვისება-ნაყოფიერება. ვინაიდან ნეშომპალა შეიცავს და აკავებს მცენარეთა კვების ელემენტებს (წყალბადს, აზოტს, ფოსფორს, გოგირდს და სხვ.), რომლებიც ნეშომპალას დაშლის შედეგად გამოიყოფიან ისეთი ფორმის ნაერთებს სახით, რომლებიც მისაწვდომია მცენარეების საკვებად; გავლენას ახდენს რა ნიადაგის მინერალურ ნაწილაკებზე, ნეშომპალა ხელს უწყობს მათ ქიმიურ გამოფიტვას, შთნთქავს მის გარემომცველ გარემოდან ზოგიერთ ელემენტს (უმთავრესად წყლიდან, რომელიც ცირკულაციას განიცდის ნიადაგში), აკოწიწებს ნიადაგის ნაწილაკებს სხვადასხვა სიდიდის და ფორმის კოშტებად კაკლისებრ, მარცვლოვან) და ამით იქმნება ეგრეთ წოდებული ნიადაგის სტრუქტურა.

ნეშომპალას დაგროვება, გადაადგილება და დაშლა შეადგენს ნიადაგწარმოქმნის პროცესის საფუძველს.

ნიადაგწარმოქმნის ფაქტორები. ნიადაგწარმოქმნაში მონაწილეობენ შემდეგი ძირითადი ფაქტორები:


1. დედაქანი, რომელიც წარმოადგენს ნიადაგის მინირელარუ ნაწილის წყაროს და რომლის თავისებურებებზე დამოკიდებულია: ნიადაგის მექანიკური შემადგენლობა და წყლიერი თვისებები, მისი ქიმიური შემადგენლობა, მარილების არსებობა ან არარსებობა.

 

2. ორგანიზმები წარმოადგენენ ნიადაგის ორგანული ნაწილის წყაროს. გარდა ამისა მცენარეები აპირობებენ ნიადაგის ბიოლოგიური შთანთქმის უნარიანობას, ხოლო სოკოები და ბაქტერიები წარმართავენ მინერალური და ორგანული ნივთიერებების დაშლას და სინთეზს, ე.ი. გამოფიტვას და ნეშომპალას წარმოშობას.

 

3. კლიმატი განსაზღვრავს სითბოს და ტენის რეჟიმს ნიადაგძი, გავლენას ახდენს გამოფიტვის ხასიათზე და ინტენსივობაზე, მიკროორგანიზმების სასიცოცხლო მოქმედებაზე, მოცემული რაიონის მცენარეულობით მეტნაკლებად სიმდიდრეზე და ამ მცენარეულობის ხასიათზე.

 

4. ადგილის რელიეფი ახდენს ნიადაგში სითბოსა და ტენის გადანაწილებას, ხოლო მნიშვნელოვანი აბსოლუტური სიმაღლისას იწვევს სიმაღლის მიხედვით კლიმატის შეცვლას.

 

5. ადამიანი შეგნებულად და აქტიურად ერევა ნიადაგწარმოქმნის პროცესში ნიადაგის მორწყვის ან მათი ამოშრობის, მცენარეულობის გაშენების ან განადგურების, პირუტყვის ძოვების, ნიადაგის მექანიკური დამუშავების, მათში სასუქის შეტანის, კულტურული მცენარეების გაშენების მეშვეობით და ა.შ.

ნიადაგის ძირითადი ტიპები და მათი გეოგრაფიული გავრცელება:
ნიადაგთწარმოქმნის ტიპი განისაზღვრება ძირითადად კლიმატით და მცენარეულობის ხასიათით. დედამიწაზე გამოიყოფა ნიადაგის შემდეგი

 

ძირითადი ტიპები:

 

1. ეწერი და კორდიანი ეწერი ნიადაგები. ეწერი ნიადაგი დამახასიათებელია ზომიერად ცივი კლიმატის წიწვიანი ტყეების არეებესთვის. ბალახით დაფარულ შერეულ ტყეებში წარმოიშობა კორდიან-ეწერი ნიადაგები.

 

2. შავმიწა ნიადაგი დამახასიათებელია ზომიერი კლიმატის სტეპური კონტინენტური არეებისთვის.

 

3. წაბლა, მურა და რუხი ნიადაგები გავრცელებულია უდაბნო-სტეპურ არეებში.

 

4. დამლაშებული ნიადაგები წარმოიშობიან სტეპებისა და უდაბნოების განსაკუთრებულ პირობებში.

 

5. ტროპიკული და სუბტროპიკული ნიადაგების გავრცელების არეალია ტენიანი ტროპიკული და სუბტროპიკული ქვეყნები.

 

6. ჭაობის ნიადაგები წარმოიშობა ტუნდრაში, ტყის ზონასა და სტეპის ზონაში, იქ სადაც ტენიანობა ჭარბია და სადაც ნიადაგში წყალი ძლიერ ნელა მოძრაობს ან ტბორდება.

ნიადაგები დედამიწაზე ვრცელდებიან ზონალურად, ნიადაგწარმოქმნის ფაქტორების - კლიმატისა და მცენარეულობის ზონალურ გავრცელებასთან სრულიად შესაბამისად.

ნიადაგის შედგენილობა და თვისებები განუწყვეტლივ იცვლება, როგორც ნიადაგში მიმდინარე პროცესების, ისე გარეგანი პროცესების (უმთავრესად კლიმატის და მცენარეულობის ცვალებადობის) შედეგად. იმისთვის, რომ ნიადაგის ესა თუ ის ტიპი წარმოიშვას, საჭიროა გარკვეული დრო; მასასადამე, თითოეული ნიადაგის ტიპის ფარგლებში არსებობს მისი მრავალსახეობანი, რომლებიც გამოხატავენ მოცემული ნიადაგწარმოქმნის ტიპის სხვადასხვა სტადიებს.

ქანებს, რომლებიც წყალს შთანთქავენ და ატარებენ, წყალგაუმტარს უწოდებენ.მაგ. ასეთია ქვიშიანი ქანები. არის წყალგაუმტარი (წყალშემკავი) ქანებიც, მაგ. თიხა, გრანიტი, ბაზალტი და სხვ.

1c.jpg
Image by The New York Public Library

საკითხი 9.1.8. ნიადაგი, მისი თვისებები და გავრცელების არეალები

  • ნიადაგის ცნება, ნიადაგწარმოქმნის ფაქტორები, ნიადაგის ძირითადი ტიპები და მათი გეოგრაფიული გავრცელება

Image by Jong Marshes
Micellar Water
ნიადაგის ცნება
 

ნიადაგი არის გამოფიტვის ქერქის ზედაპირული ფენა, რომელიც დაფარულია მცენარეული საფარით და რომელსაც გააჩნია ნაყოფიერების თვისება, ე.ი. მცენარეებისთვის საჭირო წყლითა და საკვებით უზრუნველყოფის უნარი. ნიადაგი წარმოიქმნება გამოფიტვის ფხვიერი პროდუქტებისგან, რომლებიც დარჩენილია თავისი წარმოშობის ადგილზე ან გადატანილია და დალექილია სხვაგან მდინარის, ყინულის ან ქარის მიერ.

ყოველგვარი ნიადაგი შედგება მინერალური და ორგანული ნაწილებისგან. მას შემდეგ, როდესაც ფხვიერი ქანი წარმოიშობა, მასზე დასახლებას იწყებენ უმარტივესი ორგანიზმები. მათი სასიცოცხლო მოქმედება ამდიდრებს ქანს ორგანული ნივთიერებების გარკვეული რაოდენობით. მკვდარი ორგანული ნივთიერების დაშლის შედეგად მიიღება მცენარეების კვებისთვის აუცილებელი მინერალური პროდუქტები. ეს საშუალებას იძლევა ნიადაგზე დასახლდნენ უკვე უფრო მეტად მომთხოვნი და მაღალორგანიზებული მცენარეები, რომელთა კვდომა კიდევ უფრო აძლიერებს ორგანული ნივთიერებების დაგროვებას ფხვიერ მინერალურ მასაში.

ნიადაგის ზედა ნაწილში ორგანული ნარჩენების, უმთავრესად კი, მცენარეების გახრწნით მიიღება მუქი ფერის ორგანული ნივთიერება, ნიადაგის ყველაზე ნაყოფიერი ნაწილი - რომელსაც ნეშომპალას, ანუ ჰამუსს უწოდებენ.
 

ნეშომპალას როლი ნიადაგში განსაკუთრებით დიდია: მასთან არის დაკავშირებული ნიადაგის ძირითადი თვისება-ნაყოფიერება. ვინაიდან ნეშომპალა შეიცავს და აკავებს მცენარეთა კვების ელემენტებს (წყალბადს, აზოტს, ფოსფორს, გოგირდს და სხვ.), რომლებიც ნეშომპალას დაშლის შედეგად გამოიყოფიან ისეთი ფორმის ნაერთებს სახით, რომლებიც მისაწვდომია მცენარეების საკვებად; გავლენას ახდენს რა ნიადაგის მინერალურ ნაწილაკებზე, ნეშომპალა ხელს უწყობს მათ ქიმიურ გამოფიტვას, შთნთქავს მის გარემომცველ გარემოდან ზოგიერთ ელემენტს (უმთავრესად წყლიდან, რომელიც ცირკულაციას განიცდის ნიადაგში), აკოწიწებს ნიადაგის ნაწილაკებს სხვადასხვა სიდიდის და ფორმის კოშტებად კაკლისებრ, მარცვლოვან) და ამით იქმნება ეგრეთ წოდებული ნიადაგის სტრუქტურა.

ნეშომპალას დაგროვება, გადაადგილება და დაშლა შეადგენს ნიადაგწარმოქმნის პროცესის საფუძველს.

ნიადაგწარმოქმნის ფაქტორები. ნიადაგწარმოქმნაში მონაწილეობენ შემდეგი ძირითადი ფაქტორები:


1. დედაქანი, რომელიც წარმოადგენს ნიადაგის მინირელარუ ნაწილის წყაროს და რომლის თავისებურებებზე დამოკიდებულია: ნიადაგის მექანიკური შემადგენლობა და წყლიერი თვისებები, მისი ქიმიური შემადგენლობა, მარილების არსებობა ან არარსებობა.

 

2. ორგანიზმები წარმოადგენენ ნიადაგის ორგანული ნაწილის წყაროს. გარდა ამისა მცენარეები აპირობებენ ნიადაგის ბიოლოგიური შთანთქმის უნარიანობას, ხოლო სოკოები და ბაქტერიები წარმართავენ მინერალური და ორგანული ნივთიერებების დაშლას და სინთეზს, ე.ი. გამოფიტვას და ნეშომპალას წარმოშობას.

 

3. კლიმატი განსაზღვრავს სითბოს და ტენის რეჟიმს ნიადაგძი, გავლენას ახდენს გამოფიტვის ხასიათზე და ინტენსივობაზე, მიკროორგანიზმების სასიცოცხლო მოქმედებაზე, მოცემული რაიონის მცენარეულობით მეტნაკლებად სიმდიდრეზე და ამ მცენარეულობის ხასიათზე.

 

4. ადგილის რელიეფი ახდენს ნიადაგში სითბოსა და ტენის გადანაწილებას, ხოლო მნიშვნელოვანი აბსოლუტური სიმაღლისას იწვევს სიმაღლის მიხედვით კლიმატის შეცვლას.

 

5. ადამიანი შეგნებულად და აქტიურად ერევა ნიადაგწარმოქმნის პროცესში ნიადაგის მორწყვის ან მათი ამოშრობის, მცენარეულობის გაშენების ან განადგურების, პირუტყვის ძოვების, ნიადაგის მექანიკური დამუშავების, მათში სასუქის შეტანის, კულტურული მცენარეების გაშენების მეშვეობით და ა.შ.

ნიადაგის ძირითადი ტიპები და მათი გეოგრაფიული გავრცელება:
ნიადაგთწარმოქმნის ტიპი განისაზღვრება ძირითადად კლიმატით და მცენარეულობის ხასიათით. დედამიწაზე გამოიყოფა ნიადაგის შემდეგი

 

ძირითადი ტიპები:

 

1. ეწერი და კორდიანი ეწერი ნიადაგები. ეწერი ნიადაგი დამახასიათებელია ზომიერად ცივი კლიმატის წიწვიანი ტყეების არეებესთვის. ბალახით დაფარულ შერეულ ტყეებში წარმოიშობა კორდიან-ეწერი ნიადაგები.

 

2. შავმიწა ნიადაგი დამახასიათებელია ზომიერი კლიმატის სტეპური კონტინენტური არეებისთვის.

 

3. წაბლა, მურა და რუხი ნიადაგები გავრცელებულია უდაბნო-სტეპურ არეებში.

 

4. დამლაშებული ნიადაგები წარმოიშობიან სტეპებისა და უდაბნოების განსაკუთრებულ პირობებში.

 

5. ტროპიკული და სუბტროპიკული ნიადაგების გავრცელების არეალია ტენიანი ტროპიკული და სუბტროპიკული ქვეყნები.

 

6. ჭაობის ნიადაგები წარმოიშობა ტუნდრაში, ტყის ზონასა და სტეპის ზონაში, იქ სადაც ტენიანობა ჭარბია და სადაც ნიადაგში წყალი ძლიერ ნელა მოძრაობს ან ტბორდება.

ნიადაგები დედამიწაზე ვრცელდებიან ზონალურად, ნიადაგწარმოქმნის ფაქტორების - კლიმატისა და მცენარეულობის ზონალურ გავრცელებასთან სრულიად შესაბამისად.

ნიადაგის შედგენილობა და თვისებები განუწყვეტლივ იცვლება, როგორც ნიადაგში მიმდინარე პროცესების, ისე გარეგანი პროცესების (უმთავრესად კლიმატის და მცენარეულობის ცვალებადობის) შედეგად. იმისთვის, რომ ნიადაგის ესა თუ ის ტიპი წარმოიშვას, საჭიროა გარკვეული დრო; მასასადამე, თითოეული ნიადაგის ტიპის ფარგლებში არსებობს მისი მრავალსახეობანი, რომლებიც გამოხატავენ მოცემული ნიადაგწარმოქმნის ტიპის სხვადასხვა სტადიებს.

ქანებს, რომლებიც წყალს შთანთქავენ და ატარებენ, წყალგაუმტარს უწოდებენ.მაგ. ასეთია ქვიშიანი ქანები. არის წყალგაუმტარი (წყალშემკავი) ქანებიც, მაგ. თიხა, გრანიტი, ბაზალტი და სხვ.

1c.jpg
Image by The New York Public Library

თემატიკა 9.2. ბუნებრივი მოვლენები, გარემოს ცვლილება

  • ბუნებრივი და ანთროპოლოგიური (ხელოვნური) გარემოს წარმოქმნა, მათი ძირითადი განმასხვავებელი მახასიათებლები და კლასიფიკაცია.

t913898_mountain_guide_man_with_mounteneering_uniform_and_ropes_ad623be3-b437-4f95-93a1-ee
ურბანპოსტ.png
საკითხი 9.2.1. ბუნებრივი და ანთროპოლოგიური (ხელოვნური) გარემო

გეოგრაფიული, ანუ ბუნებრივი გარემო – ეს არის რეალური ფიზიკური მდგომარეობა, სადაც ადამიანი ცხოვრობს, შრომობს და მისი კავშირი ლითოსფეროსთან ვლინდება არა მარტო სასარგებლო წიაღისეულის მოპოვება–დამუშავებაში, არამედ ბევრად უფრო მრავალფეროვნად და ფართოდ.

დედამიწის ბუნებრივ მდგომარეობაზე დიდ ზეგავლენას ახდენს სხვადასხვა საინჟინრო–სამშენებლო და სამეურნეო მოღვაწეობა. ადამიანმა მოახდინა დედამიწის გეოგრაფიული გარსის ყველა სფეროს ნაწილობრივი აქტიური ტრანსფორმაცია და დასაბამი მისცა დედამიწის ახალ, ანთროპოგენურ ეტაპს, როდესაც მისი ზემოქმედების მასშტაბები ბუნებრივ უძლიერეს პროცესებს გაუტოლდა.

გეოგრაფიული, ანუ ბუნებრივი გარემო ესაა საზოგადოების გარემომცველი ბუნების ის ნაწილი, რომელშიც ის მოცემულ მომენტში უშუალო ურთიერთქმედებაში იმყოფება, ანუ რომელიც პირდაპირ კავშირშია მის სასიცოცხლო და სამეურნეო საქმიანობასთან. გეოგრაფიული გარემოს გაფართოება კაცობრიობის განვითარების პარალელურად მიმდინარეობს, დღითიდღე გეოგრაფიული გარსის უფრო მეტი ნაწილი გარდაიქმნება გეოგრაფიულ გარემოდ და ცხადია, რომ მომავალში მათი საზღვრები ერთმანეთს დაემთხვევა.

გეოგრაფიული გარემოს ელემენტები, მიუხედავად ადამიანის ზემოქმედებისა და მის მიერ გამოწვეული გარდაქმნებისა, ინარჩუნებს თვითგანვითარების უნარს, მხოლოდ ადამიანის მიერ შექმნილ ხელოვნურ ნაგებობას არ გააჩნია თვითგანვითარების უნარი, იგი ვერ შეერწყმება გეოგრაფიულ გარემოს, ამიტომ მუდვმივი კონტროლისა და შეკეთების გარეშე სწრაფად განადგურდება.

გეოგრაფიული გარემოსა და საზოგადოების ურთიერთზემოქმედების პროცესი სხვადასხვაგვარად მიმდინარეობს. პირველ შემთხვევაში ადამიანი იყენებს ბუნებრივ მასალას და მისგან საჭირო ნივთს ქმნის, მაგ.: მადნისაგან ადნობს ლითონს, ბუნებრივი მასალებისგან აშენებს შენობებს, ამ დროს ბუნებრივი პროდუქცია გარდაიქმნება სოციალურ საგნად. საზოგადოება ასევე იყენებს ენერგიას, რომელიც დაგროვილია ნავთობში, ქვანახშირში, ბუნებრივ აირსა და ტორფში. ეს კი ბუნების „ენერგეტიკული“ კავშირია საზოგადოებასთან. მატერიალური წარმოების პროცესი ადამიანისა და ბუნებისაგან ქმნის ერთიან მთლიან სისტემას - ადამიანთა საზოგადოებას.

ანთროპოგენული (ხელოვნური) გარემო.


ასევე არსებობს საზოგადოებასა და ბუნებას შორის სხვა სახის კავშირი, როდესაც გარესამყარო და საზოგადოება ურთიერთზემოქმედებენ ერთმანეთზე. ამ შემთხვევაში გეოგრაფიული გარემო საზოგადოების საცხოვრებელი ბუნებრივი პირობების როლს ასრულებს.


ეკონომ-გეოგრაფიული ეწოდება გეოგრაფიული გარემოს იმ ნაწილს,რომელიც მატერიალური წარმოების საფუძველზე ადამიანის მიერ ხელოვნურად იქნა შექმნილი. ეს ნაწილი სამ ჯგუფად იყოფა:

 

1. პირველ ჯგუფში შედის ადამიანის მიერ გარდაქმნილი, ანუ ხელოვნურად შექმნილი ობიექტები, რომლებშიც ბუნებრივი თვისებები სჭარბობს, მაგ. ცხოველები და მცენარეები, დამუშავებული ნიადაგები, ხელოვნური წყალსაცავები და წყალსატევები; ადამიანმა მათი თვისებები მხოლოდ საჭირო მიმართულებით შეცვალა.


2. მეორე ჯგუფში შედის ის ობიექტები, რომლებიც ხელოვნურადაა შექმნილი ან გარდაქმნილი და მათი, როგორც შრომის საშუალების ფუნქციონირება, ხდება ტექნიკის დამხარებით. ასეთია: მდინარეები რეგულირებული ჩამონადენით, საირიგაციო ნაგებობები, რელიეფის ხელოვნური ფორმები: რკინიგზის ნაყარი, მდინარეთა დამბები.

 

3. მესამე ჯგუფში ერთიანდება ხელოვნურად შექმნილი ან გარდაქმნილი ბუნებრივი ობიექტები, მაგ . ისეთი, როგორიცაა: ქალაქის პარკები, ბაღები, სკვერები, კულტურული მცენარეულობა და ცხოველები. ეკონომიკურ-გეოგრაფიულ გარემო საზოგადოების უმნიშვნელოვანესი ნაწილია. იგი გარე სამყაროსგან განსხვავებით, წარმოიქმნება და ვითარდება საზოგადოებასთან ერთად და მის გარეშე არ არსებობს.

ფიზიკურ–გეოგრაფიული გარემო თავისი გეოგრაფიული გარსის კომპონენტების ერთიანობით, საზოგადოებისათვის არსებობის მატერიალურ პირობას ქმნის და ეკონომიკურ-გეოგრაფიული გარემოსგან განსხვავებით, ვითარდება თავისთავად, ბუნებრივი კანონზომიერებების საფუძველზე, მაგრამ, ამავე დროს , განიცდის ცვლილებას საზოგადოების განვითარების კვალდაკვალ, რადგან ადამიანის ინტერესთა სფერო მუდმივად ფართოვდება; თუ პირველყოფილი ადამიანი გულგრილი იყო წიაღისეული საბადოებისადმი, ჩვენს თანამედროვეს მის გარეშე არსებობა არ შეუძლია, შუა საუკუნეებში ადამიანი დედამიწის წიაღიდან მოიპოვებდა მხოლოდ 18 ქიმიურ ელემენტს, XVII ს–ში-25, XVIII ს–ში–29, XIX ს–ში– 47, ხოლო XX ს–ის დასაწყისში–54.  ამჯერად,  „ადამიანის ფეხქვეშ განფენილია მენდელეევის მთელი პერიოდული სისტემა“.

კაცობრიობის მთელი არსებობის მანძილზე დედამიწის წიაღიდან მოპოვებულ იქნა 300 მლრდ ტონა სპილენძი, 200 157 მლრდ ტ ქვანახშირი, 100 მლრდ ტ–ზე მეტი ნავთობი, 50 მლრდ ტ რკინის მადანი, 100 000 ტ–ზე მეტი ოქრო; საზოგადოების ინტერესების ზრდა ფიზიკურ–გეოგრაფიული გარემოს კომპონენტებისადმი, მათზე გაძლიერებული ზემოქმედება, თანდათან გარდაქმნის მას ეკონომ– გეოგრაფიულ გარემოდ.

გეოგრაფიული, ბუნებრივი გარემო მრავალი ნიშან–თვისების მატარებელია; ვინაიდან კაცობრიობის არსებობისათვის აუცილებელ პირობებს ბუნებრივი გარემო ქმნის, ამიტომ გეოგრაფიული გარსის მრავალმხრივი დანიშნულებიდან ერთ–ერთი ძირითადი თვისება მისი სამრეწველო მნიშვნელობაა, რადგან სწორედ ამ გზით იღებს ადამიანი ენერგიას და საარსებო პროდუქციას. გარემოს დიდი მეცნიერული დანიშნულებაც გააჩნია, რადგან ადამიანს სწორედ ბუნება აძლევს სამყაროს შეცნობის უნარ–ჩვევებს; მისგან სწავლობს იგი, როგორ გამოიყენოს ეს უკანასკნელი თავის მიზნებისათვის. ბუნებრივ კომპონენტებზე დაკვირვებით და მიბაძვით აშენებს და ამზადებს ტექნიკურ საშუალებებს; ამავე დროს, კაცობრიობა ვალდებულია უცვლელად შემოინახოს ბუნებრივი ეტალონები, რათა ყოველთვის ჰქონდეს საშუალება შეაფასოს ამ უკანასკნელსა და ხელოვნურად შექმნილს შორის არსებული განსხვავება.

ბუნებრივ გარემოს გააჩნია გამაჯანსაღებელი თვისება– სრულყოფილი დასვენებისა და ჯანმრთელობის აღსადგენად აუცილებელია სამკურნალო დანიშნულების ცენტრების მიკროკლიმატის, მინერალური წყაროების, ტყეების დაბინძურებისა და სხვა არასასურველი ცვლილებებისაგან დაცვა . ე.ი. საჭიროა ჯანსაღი ბუნებრივი პირობების სრულყოფილად შენარჩუნება.

ცნობილია, რომ გეოგრაფიული გარემოს და საზოგადოების ურთიერთობების სრულყოფილი შესწავლა მხოლოდ იმ შემთხვევაშია შესაძლებელი, თუ შევისწავლით გეოგრაფიული მეცნიერების რთულ სისტემას, რომელიც, თავის მხრივ სამ ქვესისტემად იყოფა: ბუნება– მეურნეობა–მოსახლეობა. აღნიშნული ცოდნა საშუალებას მოგვცემს შევაფასოთ ბუნებრივი კომპონენტების გარდაქმნის ხარისხი. ბუნებას გააჩნია აღმზრდელობითი და ესთეტიური დანიშნულება; სწორედ ლამაზი, უნიკალური და სახასიათო პეიზაჟები, ბუნებრივი ფენომენები აღძრავს პიროვნებაში მისი დაცვის, სიყვარულის და თაყვანისცემის გრძნობას; ცნობილია, რომ ბუნება ხშირად გამხდარა მრავალი მწერლის, კომპოზიტორის, თუ მხატვრის შემოქმედებისათვის შთაგონების წყარო, კაცობრიობის წინაშე დგას ამოცანა, რაც შეიძლება დროულად მოაწესრიგოს ურთიერთობა ბუნებრივ გარემოსთან, ვინაიდან რაც უფრო მეტი ნიჰილისტური დამოკიდებულებით გადააქცევს მას ეკონომიკურ –გეოგრაფიულ გარემოდ, მით უფრო მეტად იჩენს თავს პრობლემები, რომლებიც, დღესდღეობით, კაცობრიობის ზრდასთან ერთად იზრდება და ათასწლეულის მიჯნაზე უკვე გლობალურად გადაიქცა. გლობალურობას კი მიზეზთა კომპლექსურობა განაპირობებს: ბუნებრივ რესურსებზე დღითი–დღე გაზრდილი მოთხოვნილება პარალელურად იწვევს მათი მოპოვების, წარმოების ტემპების და გამოყენების ზრდას, რასაც საბოლოოდ, გარემოს კომპონენტების და კომპლექსების ხარისხობრივ თუ უარყოფითი ბალანსის მქონე რაოდენობრივ ცვლილებამდე მივყავართ.

საკაცობრიო პრობლემები სახელწოდებით „გლობალური„ პირველად ე.წ. „რომის კლუბ“– ის წევრებმა მოიხსენიეს. აღნიშნული კლუბი გასული საუკუნის 60–70 წლებში ცნობილი მეცნიერების, საზოგადო და სახელმწიფო მოღვაწეების მიერ დაფუძნდა.

გლობალური ეწოდება პრომლემას, რომელიც ქვემოთ ჩამოთვლილ კრიტერიუმებს აკმაყოფილებს, ასე მაგ.: 158 –იგი ეხება მთელ კაცობრიობას, მსოფლიოს ყველა ქვეყანას, ხალხებს, ყველა სოციალურ ფენას. –იწვევს დიდ ეკონომიკურ და სოციალურ დანაკარგებს, ზარალს. მათმა გამწვავებამ შეიძლება მთელი საკაცობრიო ცივილიზაციის განადგურება გამოიწვიოს. –პრობლემის გადასაწყვეტად საკმარისი არ არის მხოლოდ რამდენიმე ქვეყნის ურთიერთთანამშრომლობა, არამედ აუცილებელია მთელი მსოფლიოს ქვეყნების ძალისხმევა და თანამშრომლობა.

გასული საუკუნის 80–იან წლებში გლობალური პრობლემები სამ დიდ ჯგუფში გაერთიანდა: პირველი ჯგუფი მოიცავს ისეთ ზოგადსაკაცობრიო პრობლემებს, როგორიცაა განიარაღება, ახალი მსოფლიო ომის თავიდან აცილება, ეკონომიკურად განვითარებულ და განვითარებად ქვეყნებს შორის არსებული სოციალურ–ეკონომიკური დონეების გათანაბრება, უმუშევრობის ლიკვიდაცია. მეორე ჯგუფში შემავალი პრობლემები იკვლევს „ადამიანი – საზოგადოებ“–ის ურთიერთობებს, თითოეული ჩვენგანის მიერ მეცნიერულ–ტექნიკური პროგრესის მიღწევების ათვისების შესაძლებლობას. ამა თუ იმ ქვეყანაში კულტურული განვითარების, განათლების, ჯანმრთელობის დაცვის და სხვ. სოციალური სისტემების მოწყობის დონეებს. მესამე ჯგუფში კი გაერთიანებულია პრობლემები , რომლებიც თან სდევს სისტემის „ადამიანი– ბუნებ“–ის ურთიერთზემოქმედებას, ასეთებია: ეკოლოგიური წონასწორობის აღდგენა, ბუნებრივი რესურსებისადმი საზოგადოების გაზრდილი მოთხოვნის უზრუნველყოფა. მსოფლიო ოკეანის რესურსების გამოკვლევა–გამოყენება, კოსმოსის ათვისება. ამჟამად, პრიორიტეტების შეცვლის გამო, ზოგიერთი მკვლევრის აზრით, საჭიროა მოხდეს ზემოაღნიშნულის გადაჯგუფება; ზოგიერთი მათგანი პირველ ადგილს ეკოლოგიურ პრობლემას ანიჭებს, ზოგი კი– დემოგრაფიულს. მესამენი თვლიან, რომ პრიორიტეტული განვითარებადი ქვეყნების ჩამორჩენილობის დაძლევაა, სხვანი კი ასეთად სასურსათო პრობლემას მიიჩნევენ. გლობალური პრობლემები მჭიდრო ურთიერთკავშირშია და დაუყოვნებლივ მოითხოვს ასეთივე გლობალურ გადაწყვეტას, ამიტომ იგი საკაცობრიო საზოგადოებრივი, საბუნებისმეტყველო და ტექნიკური მეცნიერული დარგების კვლევის ობიექტად გადაიქცა. ამ დარგებს შორის ყველაზე მნიშვნელოვანი ადგილი გეოგრაფიას უჭირავს, ვინაიდან მიეკუთვნება პირველსა და მეორეს, ხოლო იყენებს მესამის თანამედროვე ტექნოლოგიებს.

მსოფლიო საზოგადოების განსაკუთრებულ ყურადღებას იქცევს ისეთი ეკოლოგიური პრობლემები, როგორებიცაა: დედამიწის კლიმატის გლობალური დათბობა, „ოზონის ხვრელების“ წარმოშობა, გეოგრაფიული გარსის გეოსფეროების ანთროპოგენური დაჭუჭყიანება, ბუნებრივი სისტემების დეგრადაცია, ეკოლოგიური უბედურების არეალების ზრდა.

„გაეროს“ გარემოს დაცვისა და განვითარების საერთაშორისო კომისიამ 1983 წელს მიიღო საზოგადოების მდგრადი განვითარების კონცეფცია, რომელიც ითვალისწინებს კაცობრიობის განვითარების ხელშეწყობას, მისი მზარდი მოთხოვნების დაკმაყოფილებას და მომავალი თაობების ცივილური ცხოვრებისათვის სრულყოფილი გეოგრაფიული გარემოს შენარჩუნებას.

„გაეროს“ კონცეფციაში გათვალისწინებული საკითხების და პრობლემების გადასაწყვეტად, პირველ რიგში, აუცილებელია ორი ძირითადი მოთხოვნის დაკმაყოფილება; პირველია დედამიწის ტოტალური „ წმენდა“– დასუფთავება, „სუფთა ენერგიების“ ჩაყენება კაცობრიობის სამსახურში, უნარჩენო ტექნოლოგიებისა და წარმოების სრული, დახურული ციკლის შემუშავება, გარემოზე ანთროპოგენური ზემოქმედების კატასტროფული შედეგების აცილება. მეორე მოთხოვნა ითვალისწინებს მოხმარების შეზღუდული სტრატეგიის შემუშავებას, ვინაიდან კაცობრიობის მიერ მეტისმეტად ბევრი ბუნებრივი რესურსის გამოყენება იწვევს გარემოს გამოფიტვას და დეგრადაციას. ჩვენი აზრით, გლობალური პრობლემების გადაჭრის ოპტიმალური ვარიანტი მხოლოდ ისაა, რომ ერთი და იგივე ტერიტორიის შესწავლისას სხვადასხვა დარგის სპეციალისტებმა შეიმუშაონ საერთო პროგრამა, ამით მოიხსნება კვლევის ობიექტის და საგნის დადგენის ბარიერები, მკვლევარს კი საშუალება მიეცემა, რაც შეიძლება მოკლე დროში დაადგინოს რა როლი ენიჭება ამა თუ იმ ცალკეულ კომპონენტს, დანარჩენ კომპონენტებთან კავშირურთიერთობაში და საერთოდ გეოგრაფიული მეცნიერების ზემოაღნიშნულ რთულ სისტემაში.

1c.jpg
Image by The New York Public Library
bottom of page